To było dla Francji 30 cudownych lat nieprzerwanego gospodarczego wzrostu – tak przynajmniej okres od lat 50. ubiegłego wieku został zapamiętany. Pierre Lemaitre, laureat Nagrody Goncourtów, w nowej, zapoczątkowanej „Wielkim światem” sadze powieściowej o trójce rodzeństwa wchodzącej w tej epoce w dorosłość, pokazuje, że rzeczywistość odbiegała od tego, jak ją zapamiętano.
Newsweek: Urodził się pan w 1951 r., więc pana dzieciństwo i młodość przypadły właśnie na cudowne trzydziestolecie. Na ogół ludzie dowiadują się, że żyli w złotych wiekach, gdy te ostatnie się skończą. Jak było w pana przypadku?
Pierre Lemaitre: Jak wszyscy – pojąłem to już po jego finiszu. I to, muszę powiedzieć, była dosyć niemiła niespodzianka. Tak przynajmniej mi się wydawało, gdy siadałem do pisania „Wielkiego świata”. I – wie pan co? Zanim zacząłem pracę, myślałem, że wracam do czegoś komfortowego, do czegoś, co przeżyłem. Zgłębiając cudowne trzydziestolecie, zdałem sobie nagle sprawę, że wszystkie moje wspomnienia z niego są jeśli nie błędne, to fałszywe. Historia przekształciła moje wspominanie tamtej epoki w coś innego. Trzydzieści cudownych lat, jakie pamiętałem, nigdy nie istniało. W kontekście warsztatu pisarskiego to dość ciekawy problem: oto muszę pracować nad okresem, w którym żyłem, tak samo jak przy powieściach, w których zajmowałem się I wojną światową, tak jakby był mi obcy.
A co według pana zakończyło cudowne trzydziestolecie? Historycy twierdzą, że był to przede wszystkim kryzys naftowy 1973 r.
– To też. Ale dla mnie i dla Francuzów tym wydarzeniem była śmierć Jeana Paula Sartre’a siedem lat później. Do śmierci Sartre’a miałem wrażenie, że żyję życiem intelektualisty w kraju, który jest swego rodzaju latarnią morską dla całej światowej klasy intelektualnej. Jego odejście było pewnym przebudzeniem: zdałem sobie nagle sprawę, że Francja straciła intelektualną hegemonię na Zachodzie. Rok później, pierwszy raz od dawna, do władzy doszli socjaliści. To był bezpowrotny koniec tej epoki.
Mówimy o końcu, ale nie początku, a na nim skupia się „Wielki świat”, który wcale nie zaczyna się w Paryżu, ale w dwóch dawnych koloniach – po pierwsze Libanie, po drugie Indochinach. Wojna w tych ostatnich w zachodniej wyobraźni jest dzisiaj przesłonięta przez drugą wojnę wietnamską, tę toczoną przez Amerykanów.
– Wojna w Indochinach była grzechem założycielskim cudownego trzydziestolecia, powiązana z tą, która wydarzyła się wkrótce po niej i która wciąż jest dla Francji niezagojoną raną, czyli wojną w Algierii. Jednak to, co stało się w Sajgonie, u nas też jest zapomniane, i to był powód, dla którego wybrałem to wydarzenie do opisania. Drugi powód: to była wojna kolonialna, ale też wojna kapitalistyczna, pokazująca, jak kolonializm i kapitalizm się splatają.
Ten amalgamat zdominował cudowne trzydziestolecie?
– Kolonializm daje kolonizatorowi pewną dumę, przekonanie, że niesie cywilizację, dobro, światło dla tych, których kolonizuje. Z kolei kapitalizm – to właśnie to, że się wówczas sprawdził, wielki ekonomiczny sukces Francji w cudownym trzydziestoleciu sprawił, że byliśmy wówczas tak z siebie zadowoleni, tak dumni jako naród. Zresztą to właśnie jego wielki sukces wyjaśnia okrucieństwo i rozmiar upadku cudownego trzydziestolecia. Gdy Francja spadła, to z wysokiego konia.
Cudowne trzydziestolecie to przecież także era plastiku i betonu, nieoglądania się na klimatyczne i ekologiczne aspekty tego, na czym opiera się ekonomiczny wzrost. Francja i inne kraje nie zdawały sobie sprawy z tego, co my, w wieku średnim świata, już świetnie wiemy: że tańczyliśmy, owszem, jednak nad krawędzią wulkanu
Jednym z kluczowych wydarzeń cudownego trzydziestolecia jest rok 1968, emancypacja seksualna i emancypacja kobiet. Akcja „Wielkiego świata” toczy się w latach 50., rok 1968 tylko widnieje na horyzoncie, ale niektóre wątki na niego naprowadzają: choćby wyzwolenie seksualne jednej z głównych bohaterek, Hélène.
– Czy ona jest tak znowu seksualnie wyzwolona? Nie jestem do końca przekonany. Jest raczej, jak wszystkie nastolatki z tamtej epoki, młodą dziewczyną, która stara się sobie wyznaczyć własną przestrzeń wolności we w dużej mierze patriarchalnej kulturze. Szuka marginesu. Jej zaawansowane życie seksualne jest odpowiedzią na świat, który ją tłamsi. Co więcej, doświadcza tego samego co wszystkie pokolenia do 1968 r., czyli seksualności represjonowanej po pierwsze przez brak ogólnodostępnych środków antykoncepcyjnych, po drugie przez reglamentację aborcji, która musiała wówczas być potajemna.
Cudowne trzydziestolecie było cudowne – choćby i ta cudowność była wyłącznie mitem – ze względu na jeszcze jedną jego cechę, czyli wielką mobilność społeczną. Nigdy w historii świata Zachodu zrobienie kariery nie było tak proste.
– To prawda. To była epoka nieomal pełnego zatrudnienia, z prostego powodu: pracy było dużo, a ludzi mało. Słowo „mobilność” nie do końca nawet pasuje do opisu tego zjawiska, ponieważ nie trzeba było wyjeżdżać wówczas we Francji do większego ośrodka, żeby znaleźć zajęcie pozwalające na godne utrzymanie. To zmieniło się w latach 70. i 80., kiedy nastąpił gigantyczny exodus ze wsi do miast i ludzie, którzy skorzystali z mobilności społecznej, w istocie stali się jej ofiarami. Piszę o tym w następnych tomach.
Jeden z pana bohaterów, François, podejmuje w Paryżu pracę w gazecie o nakładzie, jaki dziś jest nie do pomyślenia. Jaka była rola prasy w tym okresie, kiedy nagle, jak nigdy dotąd, zaczęła ona kształtować masową wyobraźnię? Z drugiej jednak strony, nakład nakładem, ale jednak jest to gazeta brukowa…
– Nie do końca brukowa. „Journal du Soir” („Dziennik wieczorny”) był po prostu dziennikiem ogólnoinformacyjnym. Łączył jednak dwa istotne trendy w prasie francuskiej tamtej epoki. Po pierwsze: faktycznie był masowy. Nakład to był na ogół milion egzemplarzy, a gdy umarł generał de Gaull – dwa miliony. Po drugie – język, którego używano w gazetach tamtego czasu, pierwszy raz nie był językiem elit. W Stanach Zjednoczonych wyrosła później szkoła new journalism, łącząca dziennikarstwo z literaturą. We Francji robiliśmy to wcześniej: zamiast informować, opowiadaliśmy historie. Na pierwszej stronie zamiast suchej informacji, że Wietmin wygrał tam a tam, pojawiał się artykuł: „Spędziłem trzy dni z Wietminem”.
Wreszcie trzeci członek rodzeństwa, któremu poświęcony jest „Wielki świat” – Jean, w kontraście do François i Hélène, odrobinę, by tak rzec, nieudany. Kiedy oni robią kariery i odkrywają życie, on ucieka się do zbrodni. Czy to, kogo i jak morduje, jest w jakiś sposób typowe dla cudownego trzydziestolecia?
– Typowe jest raczej to, w jaki sposób informacja o tej zbrodni została przekazana przez prasę właśnie. Druga połowa XX w. to pierwszy moment w historii Zachodu, gdy mamy do czynienia ze sprawami kryminalnymi, które ciągną się latami i dziesięcioleciami, a mogą tak długo żyć w wyobraźni odbiorców i czytelników, ponieważ gazety wciąż do nich wracają. Tak też pomyślałem tę sagę – zbrodnia, która wydarza się na początku pierwszego tomu, będzie mogła wrócić w finale. Kiedyś byłaby zapomniana, w tej epoce nie jest.
Gdyby wskazać jedną, podstawową emocję organizującą francuskie cudowne trzydziestolecie, ale też tę epokę na Zachodzie, odbudowanym po II wojnie światowej dzięki planowi Marshalla, byłby to wszechogarniający optymizm: pokonano złego Hitlera, teraz już wszystko miało iść dobrze. Pana powieść trafia do księgarń w epoce zupełnie innej, kiedy optymizm jest towarem cokolwiek deficytowym: mamy wojnę, niedawno zarazę, wisi nad nami katastrofa klimatyczna.
– Spójrzmy na to jak na dojrzewanie naszego świata, przecież bardzo podobne do dojrzewania człowieka. Cudowne trzydziestolecie było jego nastolęctwem, może wczesną młodością. W tym okresie życia człowiek doświadcza pewnej przyjemności życia, radości z samego swojego istnienia. Człowiek nie spogląda wówczas w przyszłość, nie zadaje sobie pytania o konsekwencje swoich wyborów. Cudowne trzydziestolecie to przecież także era plastiku i betonu, nieoglądania się na klimatyczne i ekologiczne aspekty tego, na czym opiera się ekonomiczny wzrost. Francja i inne kraje nie zdawały sobie sprawy z tego, co my, w wieku średnim świata, już świetnie wiemy: że tańczyliśmy, owszem, jednak nad krawędzią wulkanu.
