Ogromne szczury to idealni saperzy. Nie mają sobie równych na polu minowym

Radosław Nawrot, Zielona Interia: Dwukilogramowy wielkoszczur Magawa, który potrafi wykrywać miny i ratuje dzięki temu życie i zdrowie ludzi. Gryzoń, któremu stawia się teraz w Kambodży pomnik. To może być przełom w ludzkim patrzeniu na te zwierzęta?

Sandra Kaźmierczak z Katedry Zoologii Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, badaczka szczurów i wielkoszczurów: – O tym, że szczury są przydatne do wykrywania min czy ładunków wybuchowych, mówi się już od dość dawna, mniej więcej od 10 lat. I od dość dawna próbuje się je do tego wykorzystywać. Akurat organizacja APOPO [Anti-Persoonsmijnen Ontmijnende Product Ontwikkeling – red.] założona przez Belgów i działająca w Kambodży ma tu największe zasługi. Kambodża po latach wojen jest bardzo zaminowana, a wielkoszczury mają tu ogromne osiągnięcia w skutecznym wykrywaniu min. Mają świetny węch, reagują na substancje wybuchowe, a zarazem są na tyle lekkie, że nawet gdy nastąpią na minę przeciwpiechotną wycelowaną w ludzi, ta nie eksploduje.

Lekkie jak lekkie. Wielkoszczury robią wrażenie. To ok. 2 kg wagi, niemal wielkość kota!

– Owszem, ale to nadal mniej niż pies, nie mówiąc o człowieku. To nadal sprawia, że wykrywanie przez nie min jest bezpieczne także dla samych zwierząt. Wielkoszczur jest na tyle duży, że widzi go opiekun, ale na tyle mały, że nie uruchamia swym ciężarem zapalnika. Ten gryzoń działa bardzo skutecznie. Trenuje się wielkoszczury w ten sposób, że są one przyzwyczajane do zapachu materiałów wybuchowych np. trotylu. Nagradza się je za jego odnalezienie. Gryzonie umieszczane są w pomieszczeniach, gdzie poszukują takich zapachów za nagrodę. Następnie puszcza się je w teren. Wielkoszczur chodzi na lince i wykrywa minę za minę. Gdy ją znajdzie, zatrzymuje się przy niej.

Działa zatem zupełnie jak pies.

– To ten sam mechanizm i podobny trening. Przy czym wielkoszczur wykrywa miny bezpieczniej i nie jest narażony na ich eksplozje, jest niezwykle skuteczny w ich znajdowaniu, no i wreszcie jest tańszy.

Znalazłem informację, że wyszkolenie wielkoszczura to koszt 7 tys. dolarów przy 25 tys. dolarów w przypadku psa.

– To duża różnica, aczkolwiek oczywiście trzeba brać pod uwagę to, że gryzonie z natury żyją krócej niż psy. Niemniej są tańsze i skuteczniejsze.

Ale to nadal osobliwy widok i pewna sensacja.

– Wielkoszczury są szkolone przez kilka organizacji, które wykorzystują ich doskonałe możliwości. APOPO ma największe osiągnięcia, ale te gryzonie są także skuteczne chociażby w wykrywaniu osób chorych na gruźlicę.

– Gruźlica jest chorobą bakteryjną, a bakterie są istotami żywymi i wydalają określone związku chemiczne o określonym zapachu. One znajdują się w plwocinach osób chorych, a wielkoszczury są doskonałym wskaźnikiem ich obecności.

Są w stanie wykrywać także inne choroby?

– Być może. Na razie wiem tylko o gruźlicy, ale może się okazać, że także w wypadku chorób okażą się skuteczne.

W styczniu pojawiła się informacja, że wielkoszczury gambijskie Jo, Carusa, Wagner, Billy, Kiria i Daniel wytresowane w Tanzanii zostały wysłane przez organizację Hero Rats do Antalyi w Turcji, by szukać ludzi w ruinach budynków zawalonych po trzęsieniu ziemi.

– To nowa sprawa, ale znów okazuje się, że odpowiednie rozmiary gryzoni są idealne do trudnych zadań, którym nie są w stanie sprostać chociażby psy. Wielkoszczur jest w stanie wniknąć w mniejsze szczeliny, dostać się do trudniej dostępnych miejsc, wciąż pozostając widocznym dla opiekuna.

To wszystko zmierza do kuszącej tezy, że działalność wielkoszczurów prowadzi do zmiany wizerunku szczura w naszych oczach. Skoro ogromny szczur, który zwyczajowo mógłby budzić niepokój u ludzi, potrafi tak bardzo pomóc, to może przełoży się to na postrzeganie wszystkich gryzoni?

– To pewnie nie takie proste. Mówimy jednak o wielkoszczurach z Afryki, tymczasem klasyczne szczury wciąż kojarzą się ludziom z brudem, śmieciami, kanałami. Nie tak łatwo to zmienić, aczkolwiek sytuację nieco poprawia to, że coraz więcej ludzi trzyma szczury w domach jako zwierzęta domowe. Sama jestem miłośniczką szczurów, widzę w nich zwierzęta piekielnie inteligentne i kochające, także swego opiekuna.

Coś się w tej kwestii zmienia? Protesty przeciw wykorzystywaniu szczurów w laboratoriach, filmy takie jak „Ratatuj” – może wizerunek szczura się kiedyś zmieni? Bo to jedno z tych zwierząt o fatalnym PR.

– Z każdym pokoleniem sytuacja wygląda nieco korzystniej dla szczurów, ale jednak każdy ma w tej kwestii swoje osobiste doświadczenia. I szczury są tu dość mocno pokrzywdzone.

A Azja? W azjatyckich miastach choćby takich jak Phnom Penh czy Siem Reap po ulicach biega sporo szczurów. Czy te akcje z wykrywającymi miny wielkoszczurami coś tu zmienią w ich postrzeganiu?

– Z jednej strony w Azji postrzega się szczury rozmaicie, weźmy chociażby Indie i ich nastawienie do gryzoni jako do zwierząt świętych. Z drugiej strony jednak dla kogoś, kto budzi się rano i widzi swoje skromne zapasy wyjedzone przez szczurzą armię te zwierzęta nie będą niczym sympatycznym. Cały czas mamy wrażenie, że szczury trudno kontrolować, że mnożą się na potęgę i są plagą. Jest w tym jednak sporo naszej winy.

Myśli Pani o naszej polityce śmieciowej i odpadach?

– Oczywiście. Tam, gdzie są odpadki, pojawiają się łase na nie szczury. Jest ich coraz więcej, a wtedy trudno w nich widzieć inteligentne zwierzęta, którymi są. Widziałam niegdyś film dokumentalny o szczurołapie, aczkolwiek nie jestem pewna czy dzisiaj się tę funkcję wciąż tak nazywa. Miał za zadanie pozbyć się szczurów z jakichś zakładów mięsnych. Zaprzyjaźnił się z nimi do tego stopnia, że niektóre szczury siadały mu na kolanach. Gdy potem wyłożył zatrute mięso, zwierzęta widziały w tym niemal zdradę. Były wyraźnie emocjonalnie zranione.

Odzywa się ich wspomniana inteligencja?

– Szczury są bardzo inteligentne i gdy wyłoży się trutkę, padnie tylko niewielka część z nich. Te najsłabsze, najmniej doświadczone. Reszta społeczności wyciągnie wnioski i trucizny nie ruszy. Nie ma mowy, koniec kropka. A zatem z uwagi na wysoki iloraz inteligencji tych zwierząt stosowanie trutek nie jest zbyt skuteczne. Skuteczne jest jedynie zapobieganie i zabezpieczanie się, czyli mniej wyrzucać, mniej wylewać, mniej produkować odpadów. One odżywiają kolonie szczurów, a mówimy naprawdę o geometrycznych ich wzroście. Samica może rodzić nawet do 60 młodych w ciągu roku.

Szczury są zwierzętami społecznymi i rodzinnymi?

– Bardzo. Ich społecznościach występuje hierarchizacja i relacje między osobnikami są bardzo rozbudowane. Jeżeli zatem ktoś chce trzymać w domu szczura jako zwierzę domowe, lepiej aby nie był to jeden gryzoń. W pojedynkę nie jest on w stanie rozwinąć wszystkich swoich cech behawioralnych. To jak człowiek żyjący w odosobnieniu podczas pandemii COVID-19.

Nie tak dawno informowaliśmy o wniosku Fundacji Mushika, która domaga się praw dla szczurów, to znaczy zakazu zabijania ich w sposób okrutny, z użyciem metod deratyzacji wywołujących cierpienie.

– Takich metod nie brakuje. Wyjątkowo okrutne są żywołapki z lepem, do którego zwierzęta przyklejają się i z każdym ruchem ich cierpienie rośnie. Powtórzę: najlepszym i najmniej brutalnym sposobem na pozbycie się szczurów jest mniej wyrzucać, mniej wylewać, mniej produkować śmieci.

Co takiego jest w wielkoszczurach, że akurat one nadają się do misji w wykrywaniu min?

– Ich odpowiednie gabaryty i świetny węch. Wielkoszczury pod wieloma względami różnią się od zwykłych szczurów, nie tylko rozmiarami. Mają chociażby torby policzkowe, których szczury nie mają. No i to gryzonie trudne w hodowli. Szybko dziczeją, o ile nie poświęci im się odpowiednio dużo uwagi. Są jednak także inteligentne, reagują na imię i opiekuna.

– W państwach takich jak Kambodża, gdzie problem min po wojnach jest wciąż duży, zasłużyły ponad wszelką wątpliwość.