Pochłaniamy mnóstwo mikroplastiku. I nie głównie przez jedzenie

Cząstki plastiku mniejsze niż 5 milimetrów wykryto już praktycznie wszędzie: w wodzie, glebie, a nawet w ludzkiej krwi i mózgu. Ich obecność w organizmach morskich nie dziwi – od lat analizowano bowiem właśnie ryby i małże jako pierwsze przykłady skażenia środowiska. W 180 z 182 badanych gatunków ryb jadalnych znaleziono ślady tworzyw sztucznych.

Zespół międzynarodowych badaczy kierowany przez prof. Theodore’a B. Henry’ego z Heriot-Watt University w Edynburgu postanowił sprawdzić, ile prawdy jest w przekonaniu, że owoce morza są głównym źródłem mikroplastików w naszej diecie. Wnioski okazały się zaskakujące.

„Postrzeganie ryb jako najbardziej zanieczyszczonego plastikiem źródła pożywienia jest efektem przekazu medialnego, a nie dowodów naukowych” – piszą autorzy. „Chcieliśmy zweryfikować, na ile te obawy są uzasadnione i jak bardzo odbiegają od rzeczywistości”.

Więcej plastiku w powietrzu niż w jedzeniu

Badacze zestawili dane z dziesiątek wcześniejszych prac i opracowali bilans codziennego narażenia człowieka na mikroplastik. Wynika z niego, że z żywnością przyjmujemy zaledwie ułamek tego, co trafia do nas z powietrzem.

Przeciętny dorosły może dziennie połknąć:

• z owocami morza – od 1 do 10 cząstek mikroplastiku,

• z solą, miodem, piwem, mlekiem czy drobiem – podobną ilość,

• z wodą z kranu – 10 do 100 cząstek,

• z powietrzem w pomieszczeniach – nawet 1000 cząstek dziennie.

W skali roku oznacza to od 39 do 52 tys. mikrocząstek plastiku wdychanych z domowego kurzu i włókien syntetycznych. „W typowym domu wdychamy więcej plastiku niż zjadamy” – podsumowuje prof. Henry.

Na talerzu mniej niż w powietrzu

W jednym z badań cytowanych przez autorów okazało się, że na talerz z małżami w trakcie obiadu opada więcej mikroplastiku z powietrza niż zawierały same małże. Cząstki plastiku pochodzą nie tylko z mórz, ale także z tworzyw używanych do połowu, pakowania i przygotowywania żywności.

Zwykła deska do krojenia czy patelnia z teflonową powłoką może zostawiać w jedzeniu mikrowióry. Plastikowe folie, torebki i pojemniki – zwłaszcza podgrzewane – także uwalniają mikroskopijne fragmenty. W efekcie mikroplastik towarzyszy nam na każdym etapie łańcucha żywnościowego, od połowu po kolację.

Według Europejskiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) porcja 225 gramów małży może zawierać około 900 cząstek plastiku o średnicy 25 mikrometrów – czyli zaledwie 7 mikrogramów materiału. To ilość ponad tysiąc razy mniejsza niż dzienny ładunek mikroplastiku, który wdychamy.

Hodowcy małży stosują też tzw. depurację, czyli przetrzymywanie skorupiaków w czystej wodzie przed sprzedażą, co usuwa nawet 70 proc. zanieczyszczeń.

Z kolei w rybach mikroplastik stwierdza się głównie w przewodzie pokarmowym, który nie trafia na nasze talerze. W jadalnych filetach wykrywa się go rzadko – w mniej niż jednej trzeciej przypadków, średnio ok. 4 cząstki na 100 gramów mięsa.

Toksyczność: co naprawdę wiemy?

Czy mikroplastiki mogą działać toksycznie? Teoretycznie tak, ale na razie potwierdzono to tylko w skali laboratoryjnej. W środowisku cząstki są często zbyt rozproszone, by stanowiły istotne zagrożenie.

Badacze policzyli, że nawet gdyby wszystkie związki chemiczne adsorbowane na cząstkach plastiku – np. metale ciężkie czy PCB – w pełni przenikały do organizmu, ich ilość byłaby tysiące razy niższa od dopuszczalnych norm dla żywności.

„Nie ma żadnych dowodów, że mikroplastik spożywany z rybami czy małżami szkodzi ludziom” – potwierdza raport brytyjskiego Committee on Toxicity of Chemicals in Food. WHO podkreśla, że to samo dotyczy wszystkich produktów spożywczych.

Jak organizm radzi sobie z plastikiem

Eksperymenty na zwierzętach i badania modeli biologicznych pokazują, że większość mikrocząstek nie przenika przez barierę jelitową. Trafiają do układu pokarmowego i są wydalane. W ludzkich próbkach kału wykrywa się średnio 20 cząstek na 10 gramów, co oznacza, że organizm skutecznie się ich pozbywa.

Badania na rybach i małżach potwierdzają, że nawet cząstki nanoplastiku – o średnicy poniżej mikrometra – znikają z tkanek w ciągu kilku dni. W przyrodzie nie obserwuje się trwałej kumulacji plastiku w mięśniach zwierząt, a co za tym idzie – w diecie człowieka.

Analiza komunikacji naukowej i medialnej ujawniła, że ponad 70 proc. wszystkich publikacji o mikroplastiku koncentrowało się na rybach i owocach morza. Takie zawężenie wynikało z praktycznych względów – morski mikroplastik badano jako pierwszy, a mięczaki są łatwe do analizy. Z czasem jednak te dane zaczęły funkcjonować jako dowód, że to właśnie ryby są głównym winowajcą.

Problem w tym, że jednostronny przekaz wpłynął na zachowania konsumentów. W badaniach opinii część ankietowanych w Wielkiej Brytanii i Chinach przyznała, że ograniczyła jedzenie ryb z obawy przed mikroplastikiem. Zdaniem autorów to nieuzasadnione – i może przynieść więcej szkód niż pożytku.

„Nie chcemy umniejszać problemu plastiku w środowisku, ale musimy zachować proporcje” – podkreśla Henry. – „Ograniczanie spożycia ryb z obawy przed mikroplastikiem może pozbawić nas ważnych korzyści zdrowotnych”.

Krórędy naprawdę wchłaniamy mikroplastik

Najwięcej mikroplastiku wchodzi do naszego organizmu przez układ oddechowy. Pył zawieszony w domach zawiera średnio jedną trzecią cząstek polimerowych. Wdychamy je, połykamy z kurzem, a wdychane włókna syntetyczne osadzają się na talerzach i w płucach.

Badacze oszacowali, że dzieci w miastach mogą połykać wraz z kurzem nawet 40 miligramów materiału dziennie, a dorośli – kilka miligramów. Włókna pochodzą głównie z dywanów, ubrań, zasłon i tapicerek. W efekcie – jak podkreślają autorzy – największy wpływ na nasze narażenie mają tekstylia i kurz, a nie dieta.

Naukowcy proponują kilka prostych kroków, które mają większy sens niż rezygnacja z ryb:

• wybieraj szklane lub metalowe opakowania zamiast plastikowych,

• nie podgrzewaj jedzenia w plastiku,

• używaj drewnianych lub stalowych desek i przyborów kuchennych,

• pierz syntetyczne ubrania w niższej temperaturze i pełnych wsadach,

• regularnie odkurzaj – najlepiej odkurzaczem z filtrem HEPA,

• zakrywaj potrawy podczas jedzenia, by ograniczyć opad mikrocząstek z powietrza.

To działania, które realnie zmniejszają ilość plastiku w naszym otoczeniu – w przeciwieństwie do panicznego unikania ryb, które pozostają cennym źródłem składników odżywczych.

Mikroplastik – realny problem, ale nie tam, gdzie myślimy

Badacze podkreślają, że zanieczyszczenie plastikiem to poważne wyzwanie środowiskowe, jednak narracja o „toksycznych rybach” zaciemnia obraz. Mikroplastik jest wszechobecny, ale jego obecność w diecie nie jest dziś uznawana za zagrożenie dla zdrowia człowieka.

Jak piszą autorzy: „Skupienie uwagi na owocach morza jako głównym źródle mikroplastiku jest nieuzasadnione i może prowadzić do błędnych decyzji żywieniowych. Ryby nie są winne – winny jest plastik, który otacza nas z każdej strony”.