Sztuczna inteligencja rozgościła się w naszej codzienności na dobre. A my wciąż nie wiemy, czy jest się czego bać i jak regularny kontakt z nią wpłynie na rozwój naszych młodych dzieci. Co powinniśmy przemyśleć, zanim przekażemy to narzędzie swoim dzieciom?
Newsweek Psychologia Nastolatka
Foto: Materiały prasowe
O to, co sztuczna inteligencja robi z mózgiem, najprościej jest oczywiście zapytać ChatGPT. I trzeba przyznać, że początek odpowiedzi schlebia pytającemu: „Świetne pytanie „. Niemal można poczuć, jak w układzie nagrody wydziela się przyjemna dawka dopaminy: „Ha! On uważa, że zadaję dobre pytania! Miły jest. Pogadam z nim nieco dłużej, to poprawi mi humor”. Jeśli taka myśl przychodzi do głowy osobie dorosłej, która od miesięcy czyta dane na temat sztucznej inteligencji i podchodzi do niej nieufnie, to jaką reakcję wywoła czat u niepewnego siebie nastolatka, który nudzi się w szkole, jest pomijany w relacjach rówieśniczych, a w domu najczęściej słyszy słowa krytyki?
W oparach dopaminy
Częste rozmowy z GenAI mają w sobie potencjał uzależniający (co uczciwie przyznaje sam ChatGPT). Na przestrzeni ostatnich lat obserwujemy wpływ technologii na zachowania dzieci i młodzieży. Oczywiście nie uzależnia sam telefon, tablet czy komputer, ale możliwości, atrakcje i przyjemności, jakie dają. Algorytmy przytrzymują uwagę użytkowników mediów społecznościowych na wiele godzin dziennie, stale bowiem pobudzany jest układ dopaminergiczny w mózgu. Podobny lub silniejszy efekt mogą dawać rozmowy z czatem. Dla człowieka niezwykle stymulujący jest kontakt z drugą istotą ludzką, możliwość rozmowy, bycia wysłuchanym, zauważonym, docenionym. A sztuczna inteligencja komunikuje się w sposób bardzo „ludzki”. To potężne złudzenie. Nie chodzi w nim jedynie o to, że rozmawiamy z robotem, ale także o to, że ten robot jest zawsze sympatyczny, grzeczny, cierpliwy, wyrozumiały. Nigdy się nie męczy, nie trzeba go za nic przepraszać, daje, nie oczekując niczego w zamian. Potrafi powiedzieć bardzo miłe rzeczy. Przyzwyczaja do łatwego, nie powoduje frustracji. Przeciwnie niż starsza siostra, kumpel z klasy albo rodzice.
Sojusz mózgu z botem
Oczywiście przelotny kontakt z AI nie zmieni niczego w naszych relacjach społecznych. Ale jeśli ktoś wśród ludzi czuje się niepewnie, a z czatem bezpiecznie, z czasem zacznie się uczyć unikania kontaktów twarzą w twarz, wraz z tym wszystkim, co ze sobą niosą. Lgniemy do tego, co przyjemne, unikamy bodźców awersyjnych.
Relacje na żywo są skomplikowane. Prócz słów, jakie między nami płyną, jest mnóstwo reakcji niewerbalnych, osadzonych w fizyczności. Tembr głosu, zarumienione policzki, łzy w oczach, zapach ciała, przyspieszony oddech — to wszystko ma wpływ na reakcje naszego własnego układu nerwowego, zarówno jeśli chodzi o aktywację poszczególnych obszarów mózgu, jak i pracę autonomicznego układu nerwowego, który utrzymuje nas w stanie pobudzenia lub wyciszenia. W wieku dorastania młoda osoba powinna ćwiczyć czytanie takich sygnałów. Na tym etapie życia nie jest zbyt biegła w empatii i refleksji, ale trening czyni mistrza. Neurobiolodzy powtarzają, że ludzie nie tyle mają mózgi, ile są mózgami, i że nasze układy nerwowe wpływają na siebie nawzajem. Tak zostaliśmy zaprojektowani przez naturę. Żeby młoda osoba nauczyła się poruszać w tym skomplikowanym świecie relacji, musi ćwiczyć swoje neurony w kontakcie z drugim człowiekiem. Sztuczna inteligencja to nie to samo. To nie znaczy, że mamy z niej rezygnować, ale powinniśmy pamiętać, że budowanie relacji z ludźmi jest potrzebne i ważne.
Zaniedbane hipokampy
Drugim potężnym zarzutem pod adresem GenAI jest to, że zwalnia ona z wysiłku poznawczego i zmniejsza motywację do samodzielnego szukania rozwiązań. Zamiast poszukać odpowiedzi na nurtujące pytania, przeczytać książkę, artykuł naukowy, prześledzić serwisy informacyjne, poznać wypowiedzi ekspertów — można wklepać pytanie w okienko czatu i dostać konkretne odpowiedzi (pytanie, czy zawsze prawdziwe). To duża oszczędność czasu i energii. Tyle że rozwój mózgu (szczególnie intensywny w okresie dojrzewania) polega na tym, iż wzmacniają się te szlaki neuronalne, z których regularnie „korzystamy”, a „zanikają” te mniej potrzebne. Mózg jest niezwykle plastyczny, dzięki czemu możemy podejmować wciąż nowe wyzwania i ćwiczyć umiejętności. Ale to oznacza także, że musimy stale wzmacniać te połączenia neuronalne, na których nam zależy. Jeśli chcemy, żeby dziecko umiało kojarzyć fakty, pamiętać słówka z angielskiego, wyciągać wnioski z opisu faktów historycznych itd., to musimy zadbać, by samodzielnie rozwiązywało zadania, tłumaczyło teksty, robiło streszczenia. Hipokampy — ośrodki pamięci położone w płatach skroniowych, odpowiedzialne za konsolidację pamięci — będą wtedy miały szansę na rozwój.
Sztucznej inteligencji nie da się zaimplementować do mózgu nastolatka, przynajmniej na razie. Jeśli nasze dziecko ma wyrosnąć na inteligentną osobę, to musi zadbać o stały przyrost inteligencji skrystalizowanej, na którą składa się wszystko to, co wyuczalne: życiowe doświadczenie, umiejętności, spostrzegawczość, biegłość w wykonywaniu zadań.
Zmiany w krytycznym myśleniu
Sztucznej inteligencji zdarza się halucynować, czyli wytwarzać sztuczne informacje. W niejednej pracy zaliczeniowej pisanej przy użyciu AI pojawiają się nieistniejące źródła (np. nigdy nienapisane książki i nieopublikowane artykuły umieszczone w bibliografii). Czat je po prostu zmyślił.
Żeby ocenić, czy odpowiedź udzielona przez robota jest prawdziwa, czy nie, potrzebna jest umiejętność krytycznego myślenia. Zespół naukowców z Uniwersytetu Cambridge oraz Carnegie Mellon University w Pittsburghu przebadał 319 pracowników oświaty i uznał, że podczas stosowania narzędzi GenAI zmienia się sposób korzystania z krytycznego myślenia, rozumianego jako klasyfikacja sześciu kategorii: wiedzy (przypominanie sobie idei), zrozumienia, zastosowania (stosowania w praktyce), analizy, syntezy i oceny.
Wnioski? Korzystając z AI, człowiek skupia się na sprawdzaniu informacji (nie na ich zbieraniu), na integracji odpowiedzi i sposobie przedstawienia końcowych odpowiedzi. Krytyczne myślenie stosowano częściej przy zadaniach ważnych i mających realne, poważne konsekwencje. Co ciekawe, bardziej skłonne do myślenia krytycznego były osoby o większej pewności siebie, a mniej — te, które pokładają ufność w sztuczną inteligencję.
Warto pamiętać, że w badaniu uczestniczyły osoby wykształcone jeszcze przed czasami AI, czyli takie, które zdolność krytycznego myślenia trenowały, samodzielnie zdobywając i integrując wiedzę. Pytanie, jak to wszystko wpłynie na mózgi współczesnych nastolatków, którzy z narzędzi sztucznej inteligencji korzystają tak swobodnie, jak z włącznika światła czy spłuczki w toalecie. Tego na razie nie wiemy — powszechny dostęp do wszystkowiedzących botów to kwestia 2-3 lat. I na pewno nie można stawiać prostych prognoz — że „obecna młodzież” będzie mniej biegła w krytycznym myśleniu od pokoleń rodziców i dziadków. Być może będą słabsi w szukaniu informacji, ale całkiem dobrzy w ich sprawdzaniu. Z obserwacji wynika, że na deepfaki (np. sztucznie wytworzone zdjęcia i filmy) szybciej nabierają się starsi ludzie niż nastolatkowie. Młodzi dorastają w czasach, w których trudno ufać w to, co się widzi na ekranie, choćby wydawało się całkiem realne.
Joanna Szulc – absolwentka socjologii i psychologii klinicznej, dziennikarka i redaktorka. Zajmuje się psychoedukacją i wspieraniem rodziców. Autorka książek i tekstów o rozwoju dzieci, problemach nastolatków i wyzwaniach rodzicielstwa