W warszawskiej Zachęcie trwa „Ghost Rider” — technoopera francuskiej artystki Christelle Oyiri, przygotowana w ramach programu BMW Art Club. — Widzowie naprawdę wpływają na kształt tej pracy — podkreśla jej kurator Michał Grzegorzek.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Christelle Oyiri to postać wymykająca się wszelkim szufladkom — pochodzi z Francji i znana jest jako DJ-ka działająca pod pseudonimem Crystallmess. Sama artystka nie zamyka się jednak w świecie muzyki elektronicznej, łącząc ją z innymi dziedzinami — filmem, rzeźbą i nowymi technologiami. Jej prace były prezentowane m.in. w Tate Modern, Centre Pompidou i na festiwalach muzycznych. Najnowszą, „Ghost Rider”, możemy podziwiać w Sali Matejkowskiej Narodowej Galerii Sztuki Zachęta.
Newsweek: Oglądając „Ghost Rider”, miałem wrażenie, że nie tylko jej prace wymykają się jednoznacznym kategoriom, ale także ona sama.
Michał Grzegorzek: To prawda. Christelle nigdy nie studiowała na Akademii Sztuk Pięknych. Ukończyła kierunki humanistyczne — filozofię, kulturoznawstwo — ale jej prawdziwą szkołą były kluby i festiwale. To tworzy zupełnie inny punkt widzenia i nowe podejście do sztuki.
„Ghost Rider” opiera się na interaktywności i budowaniu nowej relacji między odbiorcą a technologią, gdyż światło i dźwięk reagują na obecność widzów.
— Mamy tu do czynienia z zupełnie innym sposobem myślenia o publiczności, któremu być może bliżej do klubu muzycznego niż muzeum. W muzeach obowiązują podstawowe zasady: nie dotykać, nie siadać, zachowywać ciszę. Christelle przełamuje status quo, zapraszając widzów do współtworzenia ostatecznego kształtu dzieła. Możliwości wpływu są subtelne, ale obecne. Artystka pracuje z medium, które jest jej najbliższe: dźwiękiem, wzbogacając go sensorami reagującymi na ruch widzów.
Na wyświetlanym w trakcie instalacji filmie słyszymy balladę „My Song”, którą śpiewa Labi Siffre, twórca soulowo-funkowy. Sama Christelle podkreśla jednak rolę pionierów muzyki elektronicznej, często niewidocznych w głównym nurcie. Myślisz, że to jeszcze bardziej wzmacnia przekaz tej niewidzialnej historii przełożonej na formę wystawy?
— Jak najbardziej. Poszukiwanie karaibskich i afrykańskich korzeni współczesnej elektroniki oraz dorastanie w muzycznym środowisku to doświadczenia, które mocno ją ukształtowały.
Zwraca też uwagę na sytuację, w której współistnieją anonimowość i hiperwidzialność — dwa bieguny kultury cyfrowej. Jak czytasz ten wątek w kontekście współczesnej sztuki i naszych codziennych praktyk?
— Ona trafnie definiuje napięcie, które dziś istnieje. Sztuka współczesna wcale nie jest tego pozbawiona. Często słyszę określenia typu „instagramowa wystawa”. Oznacza to, że poza refleksją i emocjami wystawa musi dziś również być atrakcyjna wizualnie i używać języka, który pozwoli jej zaistnieć w mediach społecznościowych.
Widać to wyraźnie zarówno w tej wystawie, jak i w całej jej praktyce: Christelle mówi dużo o opresji kultury wizualnej i presji kultury cyfrowej — opresji, która dotyka współcześnie czarnoskórą kobietę, artystkę i DJ-kę. O tym, jak zmienia się obraz artysty, muzyka, didżejki i jak ten obraz funkcjonuje dziś.
Pracowałeś z bardzo różnymi artystami. Gdzie ulokowałbyś „Ghost Rider” na mapie swoich dotychczasowych doświadczeń kuratorskich?
— Współpraca z Christelle dała mi możliwość porzucenia jednoznacznych kategorii, w które zwykle wpisujemy artystów. Z jednej strony to wystawa sztuk wizualnych: rzeźby, wideo, światło, dźwięk — media typowe dla galerii sztuki współczesnej. Z drugiej — zachęcamy publiczność, by się poruszała, zmieniała działanie tej pracy, więc opiera się też na performansie widzów.
To także eksperyment czerpiący z działań społecznych, bo kultura klubowa to obszar budowania wspólnoty i miejsc ucieczki czy odpoczynku.
Sala Matejkowska to przestrzeń nasycona monumentalnością i historią. Czy z „przeprogramowaniem” jej na potrzeby technoopery wiązały się jakieś trudności?
— Wręcz przeciwnie — praca z tą przestrzenią była szalenie inspirująca. Matejko nie rekonstruował historii, lecz ją konstruował, malował obrazy jak teatralne spektakle, nastawione na wywoływanie emocji, na pochłanianie widza. Christelle, choć korzysta z innych środków, również operuje spektaklem, by wywołać emocje.
„Ghost Rider” powstał we współpracy Zachęty i BMW Art Club. Jak dziś zdefiniowałbyś rolę instytucji publicznych w pracy z nowymi mediami i technologią, zwłaszcza przy projektach, które wykraczają poza klasyczną ekspozycję?
— Praca z zaawansowanymi technologiami w instytucjach publicznych i kulturalnych jest dziś właściwie nieunikniona, jeśli mają one nadążać za duchem czasu i prezentować najnowsze zjawiska w sztuce. Wykorzystanie nowych mediów często pozwala zadawać najświeższe pytania. Dzięki nim sztuka potrafi trafniej opowiadać o świecie, w którym żyjemy. Jednak by publiczne instytucje mogły sobie na to pozwolić, muszą dysponować większymi budżetami.
BMW Art Club zakłada łączenie sztuki z technologią, ale także współpracę trzech podmiotów: marki, instytucji i artysty. Co z twojej perspektywy wnosi do takich projektów partner korporacyjny — w tym przypadku BMW — czego nie dałaby sama instytucja?
— Marka wnosi duży komfort pracy nad wystawą, która nie jest obliczona na konkretny rezultat. Mieliśmy wolność pracy nad czymś eksperymentalnym — zarówno przy wyborze tematu, jak i artystki. To nie jest oczywiste, że można zaprosić kogoś, kto jest znany głównie jako DJ-ka i producentka, a nie jako artystka wizualna. Dla mnie był to sygnał dużego zaufania i gotowości do podjęcia ryzyka.
Praca z zespołem BMW Art Club była bardzo bliska — miesiące przeglądania propozycji, rozmów, burz mózgów i dzielenia się wizjami. Na wszystkich etapach towarzyszyła nam również Zachęta, w tym dyrektorka Agnieszka Pindera, zapewniając wsparcie merytoryczne i produkcyjne.