-
Czarcie jajo to młody sromotnik smrodliwy, który początkowo wygląda jak białe jajko, a po kilku godzinach lub dniach przekształca się w grzyb o intensywnym zapachu przypominającym rozkładające się mięso.
-
Sromotnik smrodliwy należy do pospolitych grzybów w Polsce, a jego młoda, zwarta forma może być jadalna i bywa wykorzystywana kulinarnie, jednak łatwo pomylić ją z niezwykle trującymi gatunkami.
-
Młody owocnik czarciego jaja był przedstawiony w materiale wideo przez profil Grzybów Znawca, gdzie opisano jego chrupki, biały rdzeń i wymieniono korzystne substancje bioaktywne obecne w środku.
-
Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Jest grzyb, który wygląda jak jajo i mocno cuchnie. Na pierwszy rzut oka trudno uwierzyć, że niepozorna, biała kulka znaleziona w ściółce może być początkiem jednego z najbardziej charakterystycznych grzybów naszych lasów. Młode czarcie jajo jest zwarte, białe lub kremowe i niemal pozbawione zapachu.
Kiedy jednak zaczyna dojrzewać, jego osłona pęka, z wnętrza wyrasta wysoki trzon, a na jego szczycie pojawia się główka pokryta zarodnikonośną mazią. Wtedy zaczyna się prawdziwy spektakl zapachowy. Intensywna woń przypominająca padlinę przyciąga muchy, które pomagają grzybowi rozsiewać zarodniki.
Czym jest sromotnik smrodliwy? Nazwa wiele zdradza
Sromotnik smrodliwy (Phallus impudicus) to gatunek grzyba należący do rodziny sromotnikowatych. Sama nazwa rodzajowa „Phallus” nawiązuje do charakterystycznego kształtu dojrzałego owocnika, natomiast polska nazwa „sromotnik” ma dawne znaczenie związane z czymś budzącym zgorszenie lub wstyd. Drugi człon, „smrodliwy”, trudno uznać za przypadkowy, gdyż odnosi się do wyjątkowo intensywnego zapachu dojrzałego grzyba.
W Polsce sromotnik smrodliwy jest gatunkiem pospolitym. Można spotkać go w lasach, zaroślach, parkach, a także w innych miejscach, w których znajduje odpowiednie podłoże. Występuje przede wszystkim w strefie klimatu umiarkowanego półkuli północnej, ale jego zasięg obejmuje również część Azji i Ameryki Południowej. Nie należy więc do grzybów rzadkich, choć jego młode stadium jest znacznie mniej rozpoznawalne niż charakterystyczny, dojrzały owocnik.
Sromotnik smrodliwy ma jeszcze wiele innych nazw. W polskim piśmiennictwie można znaleźć określenia takie jak sromotnik bezwstydny, sromotnik śmierdzący czy sromotnik wstydliwy. W różnych regionach funkcjonowały również nazwy „śmierdziak”, „śmierdziel”, „smrodnik”, „jajczak” czy „węże jajo”. Już sama mnogość tych określeń pokazuje, jak mocno niezwykły wygląd i zapach tego grzyba zapadały ludziom w pamięć.
Dlaczego mówi się na niego czarcie jajo?
Określenie czarcie jajo odnosi się do najwcześniejszego etapu rozwoju sromotnika smrodliwego. Zanim grzyb wykształci charakterystyczny, wysoki trzon, wygląda jak biała lub kremowa kula albo jajowaty twór częściowo zagłębiony w ziemi. To właśnie dlatego w języku potocznym zaczęto nazywać go jajem. Dodanie słowa „czarcie” wiąże się natomiast z jego nietypowym wyglądem, późniejszą przemianą i przede wszystkim niezwykłym zapachem dojrzałego owocnika.
Nie bez znaczenia jest także fakt, że dojrzały sromotnik smrodliwy ma bardzo charakterystyczny kształt. Jego wygląd jest tak nietypowy, że trudno pomylić go z klasycznym borowikiem czy podgrzybkiem. Biały, porowaty i pusty w środku trzon może osiągać około 10-30 cm wysokości. Na jego szczycie znajduje się główka przypominająca stożek lub naparstek. Jest ona pokryta zielonkawą, galaretowatą masą zawierającą zarodniki.
Największą zagadką dla osoby, która po raz pierwszy widzi młody okaz, jest jednak to, że trudno skojarzyć go z późniejszą postacią grzyba. Czarcie jajo jest białe, owalne i zwarte. Może mieć około 4-6 cm wysokości i 3-5 cm szerokości. Częściowo znajduje się pod ziemią, a do podłoża przyrasta grzybnią przypominającą grube sznury. Po przekrojeniu można zobaczyć, że pod zewnętrzną warstwą znajduje się już zalążek przyszłego owocnika.
Wnętrze młodego czarciego jaja jest szczególnie interesujące. Biała lub lekko kremowa tkanka otacza rozwijający się owocnik. W młodym stadium grzyb nie ma jeszcze odoru, który stał się jego znakiem rozpoznawczym. Zapach może być delikatny i przypominać rzodkiewkę. Dopiero podczas dojrzewania zachodzą gwałtowne zmiany. Osłona pęka, grzyb wyrasta i pojawia się charakterystyczna galaretowata masa zarodnikowa.
Najpierw wygląda niewinnie, później pachnie jak padlina
To właśnie zapach sprawił, że sromotnik smrodliwy przez lata nie cieszył się dobrą opinią. Dojrzały grzyb wydziela bardzo intensywną woń kojarzoną z rozkładającym się mięsem lub padliną. Nie jest to jednak przypadkowa cecha. Zapach pełni bardzo konkretną funkcję biologiczną.
Dojrzały sromotnik wykorzystuje muchy do rozsiewania zarodników. Owady przyciągane przez intensywny zapach siadają na galaretowatej masie znajdującej się na główce grzyba, a następnie przenoszą zarodniki w inne miejsca. W ten sposób grzyb wykorzystuje owady jako swoistych roznosicieli.
Dlaczego grzybiarze omijają czarcie jajo, skoro nie powinni?
Czarcie jajo jest często pomijane podczas grzybobrania. Powód jest prosty: większość osób kojarzy sromotnika przede wszystkim z cuchnącym, dojrzałym owocnikiem. Sam widok takiego grzyba nie zachęca do bliższego kontaktu, a tym bardziej do zainteresowania się jego walorami kulinarnymi.
Tymczasem młody owocnik w stadium jaja jest zupełnie innym grzybem pod względem wyglądu i zapachu. Właśnie wtedy sromotnik ma zwartą, białą strukturę i może być jadalny. Źródła mykologiczne wskazują, że młode osobniki w postaci jaja mogą być spożywane także na surowo. W niektórych krajach europejskich, między innymi we Francji i Niemczech, sromotnik był wykorzystywany kulinarnie.
Nie oznacza to jednak, że każdą białą kulkę znalezioną w lesie można bezpiecznie zjeść. To właśnie tutaj kryje się największe ryzyko. Młode owocniki niektórych muchomorów również mogą wyglądać jak jajowate twory. Wśród nich znajduje się muchomor zielonawy (Amanita phalloides), którego spożycie może prowadzić do ciężkiego zatrucia. Dlatego rozpoznanie gatunku musi być absolutnie pewne.
Sromotnik smrodliwy może być też mylony z innymi grzybami, między innymi z purchawkami czy sromotnikiem fiołkowym. Ten ostatni wyróżnia się jednak fioletowym lub różowawym odcieniem osłony i słabszym zapachem. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości znalezisko powinno pozostać w lesie.
Grzybów Znawca pokazał, jak jeść czarcie jajo
Ciekawość wokół tego nietypowego grzyba wzrosła po publikacji materiału prowadzącego profil Grzybów Znawca. Pokazał on na filmiku młode czarcie jajo, przekroił je i zaprezentował znajdujący się w środku biały rdzeń. Następnie zdecydował się go spróbować bez obróbki termicznej, na surowo.
Autor profilu w opisie filmu zapytał odważne: „najzdrowsza rzecz, jaką możesz zjeść w lesie na surowo?!”. Następnie wyjaśnił, że pokazuje „czarcie jajo, czyli młodą fazę sromotnika smrodliwego (Phallus impudicus)”.
W swoim materiale zwrócił uwagę na biały środek młodego grzyba. Jak opisał, „kryje w sobie biały, chrupiący rdzeń bogaty w substancje bioaktywne”. Wymienił również polisacharydy, fitosterole i antyoksydanty, którym przypisuje potencjalne działanie biologiczne.
Oczywiście największe zainteresowanie wzbudził sam moment degustacji.
Próbuję go na żywo prosto z ziemi, bez żadnej obróbki – chrupkość i smak przypominają coś pomiędzy rzodkiewką a świeżym orzechem!
Autor profilu ocenił walory smakowe młodego sromotnika na 6,5 punktu w dziesięciostopniowej skali. Nie jest więc tak, że czarcie jajo nagle ma szansę wyprzeć z polskich lasów borowiki czy kurki. To raczej ciekawostka dla osób, które dobrze znają grzyby i potrafią prawidłowo rozpoznać młody owocnik.
Warto przy tym oddzielić doświadczenie kulinarne od twierdzeń dotyczących zdrowia. Sromotnik rzeczywiście zawiera wiele interesujących związków, w tym polisacharydy, glukany, polifenole, fitosterole i inne substancje bioaktywne.
Gdzie szukać czarciego jaja?
Czarcie jajo rośnie w polskich lasach, ale nie trzeba ograniczać poszukiwań wyłącznie do gęstych kompleksów leśnych. Sromotnik smrodliwy występuje również w parkach, zaroślach i ogrodach. Szczególnie dobrze czuje się w miejscach z wilgotnym, próchniczym podłożem, bogatym w rozkładającą się materię organiczną.
Jak wspominaliśmy, można go spotkać między drzewami liściastymi, między innymi w pobliżu dębów, buków czy grabów. Warto zwracać uwagę na miejsca, w których znajduje się martwe drewno, gnijące liście i inne resztki roślinne. Sromotnik może pojawiać się pojedynczo, ale także w grupach.
Okres pojawiania się owocników może obejmować znaczną część sezonu grzybowego. Najczęściej jest to czas od maja do listopada, przy czym znaczenie mają warunki atmosferyczne i wilgotność podłoża.
Niepozorne „jajo” kryje niezwykłą historię
Sromotnik smrodliwy jest jednym z tych grzybów, które potrafią całkowicie zmienić wygląd w trakcie swojego rozwoju. Najpierw przypomina niewinne, białe jajko. Później wyrasta z niego wysoki, biały owocnik o charakterystycznej główce, a jego zapach staje się tak intensywny, że trudno przejść obok niego obojętnie.
To właśnie dlatego czarcie jajo jest tak ciekawym znaleziskiem podczas grzybobrania. Z jednej strony ma nietypową nazwę, z drugiej niezwykły cykl rozwoju, a do tego młoda forma może być wykorzystywana kulinarnie. Nie powinno więc dziwić, że zainteresowanie tym grzybem rośnie.
Trujące grzyby, które trzeba znać
