Zamiast pełnych zdań — emotki, w miejsce logiki — luźne skojarzenia, najlepiej w punktach. Maturzystom dramatycznie brakuje słownictwa. — Każdą sytuację kwitują krótkim zdaniem, nie rozwijają, nie wyjaśnią, o co chodzi. Często piszą: „no i tak to…”. Ale jak? Tego nie tłumaczą — mówi polonistka.
Pół strony, a problem duży
Dziś pierwszy dzień matur — egzamin z języka polskie z tradycyjną rozprawką. Jest ona co prawda ledwie wspomnieniem wypracowania z tradycyjnego egzaminu dojrzałości. Dawniej minimum stanowiły cztery strony arkusza A4, dzisiaj wystarczy 300 słów, czyli pół strony A4 pisemnej wypowiedzi na zadany temat. Trudność stanowi jej sformalizowany charakter — trzeba przywołać konkretną liczbę dzieł literackich, pamiętać o przykładach z innych dziedzin, jak film czy piosenka i o tzw. funkcjonalności argumentów (w uproszczeniu: mają pasować do tezy, czyli nie rozjeżdżać się z tematem).
Rozprawka jest najtrudniejszym, jednocześnie najcenniejszym — bo najwyżej punktowanym — elementem. Jednak można uzbierać wystarczającą liczbę punktów, by test zdać, nawet jej nie pisząc.
Wydaje się więc, że dziś pisemna matura z polskiego jest bardzo prostą formalnością i egzaminem dla przeciętniaków — każdego roku zdaje go ok. 95 proc. podchodzących do niego uczniów. Stale też topnieje lista wymagań, w rozprawce np. wystarczy przywołać jeden tylko tytuł lektury obowiązkowej.
Banał? Nie w dobie internetu i mediów społecznościowych.
Matura 2025. No, i tak to…
Przeciętny maturzysta nie czuje dziś różnicy między postem na czacie a stylem formalnym. Włącza do szkolnych wypracowań język potoczny, slang, a nawet wulgaryzmy i nie rozumie, że tak nie powinien robić.
— Coraz częściej słyszę od uczniów: wiem, o co chodzi, ale nie wiem, jak to napisać — mówi Katarzyna Dammicco, nauczycielka i egzaminatorka z języka polskiego, ponad 20 lat w zawodzie.
Przyznaje, że uczniom dramatycznie brakuje słownictwa, że poruszają się obrębie skrótów i zapożyczeń. — Każdą sytuację kwitują krótkim zdaniem, nie rozwijają, nie wyjaśnią, o co chodzi. Często piszą: „no i tak to…”, ale jak? Tego nie tłumaczą. Albo zamiast opisu emocji, wklejają wykrzyknik, jak na czacie z kolegami — mówi polonistka. W uczniowskich pracach odkryła już m.in. sformułowania wykorzystujące slang internetowy jak: „Wokulski miał crash out na Izabelę” albo kolokwializmy jak: „Łęcka była łatwa” czy wulgaryzmy, np. „To się jemu zajebiście udało!” — Dawniej pytałam uczniów, czy powiedzieliby swojej babci, że ma zajebisty kapelusz? Tak im uświadamiałam, że to wulgaryzm. Dzisiejsi uczniowie już nie rozumieją, gdzie leży problem, nie przechodzą już nawet testu „na babcię” — mówi egzaminatorka.
Matura z polskiego. Pisanie? „Znaczna trudność”
Do podobnych wniosków doszli eksperci Centralnej Komisji Egzaminacyjnej. W opublikowanych miesiąc przed tegoroczną maturą wnioskach z diagnozy maturzystów, przeprowadzonej w grudniu 2024 r. spostrzegli, że najniższe efekty uczniowie uzyskują z zadań, które wymagają tworzenia wypowiedzi o konstruowania tekstu. Okazuje się, że uczniowie mają problem z budowaniem złożonych, logicznych wypowiedzi. Chodzi nie tylko o klasyczne wypracowanie, ale również o inny element maturalnego testu, czyli tzw. notatkę syntetyzującą. To porównanie dwóch tekstów źródłowych (np. publicystycznych) i podanie wniosków w krótkim tekście, do 90 słów. „Znaczną trudność sprawia uczniom wydobycie z tekstów źródłowych informacji kluczowych (…), a także przedstawienie stanowiska każdego z autorów tekstów (…) również konieczność zredagowania notatki poprawnej pod względem językowym, ortograficznym i interpunkcyjnym” — zauważyli eksperci.
W wypracowaniach z kolei niemal co trzeci licealista i co drugi uczeń technikum popełnił 26 lub więcej błędów — najwięcej językowych, poza tym interpunkcyjne i ortograficzne.
„Warto zwrócić szczególną uwagę na stosunkowo niski wynik w zakresie Kompetencji literackich i kulturowych” — alarmują również autorzy diagnozy CKE. I przywołują m.in. płytkość argumentacji oraz ubogi styl języka. Według nich „znacznej grupie uczniów trudność sprawia tworzenie tekstu” a „poprawność językowa stanowi też „piętę achillesową” młodzieży przystępującej do egzaminu ósmoklasisty” . Dotyczy to tylko języka polskiego, ale także języków obcych.
Czy to dlatego, że brakuje im powtórek materiału? — zastanawiają się autorzy diagnozy CKE.
W analizach z poprzednich lat pisali w zasadzie to samo.
Źle piszą, bo czatują
Codzienność językowa młodych ludzi to dzisiaj mieszanka polszczyzny, slangu, języka angielskiego i estetyki memów. Funkcjonują w świecie, gdzie „cringe”, „rel”, „main character energy” więcej dla nich znaczą niż „związek frazeologiczny” czy „zabieg stylistyczny”.
— Przyzwyczajeni do cyfrowych form komunikacji, mają problemy z poprawnym posługiwaniem się pismem, zwłaszcza z pisaniem dłuższych tekstów i z ich spójnością — mówi Katarzyna Włodkowska, nauczycielka polskiego w liceum w Pile i egzaminatorka. Przyznaje, że uczniowie często nie potrafią zapisać klarownie myśli i gubią narrację. A nawet jeśli poprawnie formułują zdania, to zestawione ze sobą nie tworzą spójnej całości. — Jedno o niebie, drugie o chlebie i żadnego połączenia — mówi nauczycielka. Rozumie, że to wpływ internetu. — Na co dzień komunikują się na czatach, a to ma wpływ na język. Stąd skrótowość, nawyk używania emotikonów, nadmiar wykrzykników w tekstach — mówi nauczycielka.
By uczniów wesprzeć i przygotować do pisania dłuższym form, rozkłada temat rozprawki na kilka części. Zadaje uczniom pięć pytań, dopiero odpowiedzi na nie ułożą się w rozprawkę. — Czuję się mniej jak polonistka, bardziej jak tłumacz — z literatury na język codzienny i w drugą stronę. Trudno. Mamy do czynienia z pokoleniem, wychowanym w kulturze nanosekundy . Są biegli w szybkiej wymianie informacji, ale mają kłopot ze skupieniem i z tworzeniem bardziej złożonych, logicznych wypowiedzi — mówi nauczycielka.
Nie piszą, bo nie czytają
Dammicco przypomina, że uczniowie słabo sobie radzą z pisaniem, bo czytają za mało książek. — Dawniej uczeń czytał, chociaż „bryki”a to były omówienia pisane poprawną, literacką polszczyzną i również dość obszerne. Siłą rzeczy uczeń miał do czynienia z tekstem pisanym, z logicznym wywodem, dłuższym niż wymiana zdań w internetowym komunikatorze — mówi. Dzisiaj zamiast omówienia lektur, uczeń ściąga z internetu wypreparowane, skrótowe informacje. I oszczędza sobie wertowania 700 str. „Lalki”, by utrwalać nazwiska bohaterów i kolejność zdarzeń, jak historyczne fakty czy daty — na pamięć. Nic dziwnego, że potem 8-klasiści, zamiast potępiać, chwalą Balladynę za to, że parła ostro do celu. — Dzisiaj „bryki” z lektur to zbiór informacji, często podawanych w punktach. Jak się nazywa bohater, co zrobił i co z tego wynikło. Uczniowie przyswajają to, jak wiedzę z historii czy biologii. Potem wypisują te punkty — informacje są poprawne, ale brakuje im logicznego ciągu — mówi nauczycielka.
To nie margines
Czy zanik umiejętności pisania w sposób formalny, akademicki niesie ze sobą jakieś groźne konsekwencje?
„Poznanie pisma i sprawność w posługiwaniu się nim nie są umiejętnościami marginalnymi (…) — alarmuje prof. Anna Dąbrowska, autorka publikacji pt. „Piśmienność młodzieży w epoce nowej oralności”. Profesor przeanalizowała wyniki egzaminów gimnazjalnych i ósmoklasisty z lat 2002-2021. Sprawdzała wpływ mediów społecznościowych i nowych form komunikacji na zdolności językowe uczniów. Dostrzegła, że „kurczą się obszary funkcjonowania młodego człowieka w kulturze pisma” i że „doskonalenie umiejętności piśmiennych uczniowie postrzegają jako zajęcie nudne i niepraktyczne”. Według prof. Dąbrowskiej jednak to nadal ważne i podstawowe zadanie dla szkoły. „Piśmienność rozwija umiejętności: kategoryzacji, analizy, wnioskowania, krytycznego myślenia, rozumienia i odnoszenia określonych treści do odmiennego kontekstu oraz budowania generalizacji. Dzięki nim uczeń nabywa sprawności jasnego, precyzyjnego formułowania myśli oraz przedstawiania ich w logiczny, uporządkowany, ustrukturyzowany (…) sposób” — pisze badaczka.