18-letni Olek uważa, że PO i PiS istnieją już tylko po to, by powtarzać: „Jeśli nie my, to oni”. On i jego rówieśnicy chcą, by ich głosy w wyborach naruszyły ten zamknięty układ.
Jego tata był sołtysem w jednej z podrzeszowskich wsi, potem – gdy wieś stała się dzielnicą Rzeszowa – został przewodniczącym rady osiedla, jest nim do dziś. Działa w rzeszowskim WOPR i angażuje się w wiele innych aktywności społecznych. – Zawsze podziwiałem, że tyle robi dla okolicznych mieszkańców. Też chciałem działać. Dlatego wstąpiłem do harcerstwa, zostałem przewodniczącym szkoły i członkiem Rady Młodzieży Rzeszowa – mówi.
Dziś Olek działa w Parlamencie Młodych Rzeczypospolitej. Tłumaczy, że to stowarzyszenie zajmujące się polityką młodzieżową i pewnego rodzaju symulacja parlamentu. Młodzi tworzą kluby zgodnie ze swoimi poglądami, dyskutują i piszą uchwały. Te przegłosowane trafiają potem do ważnych polityków. – Nie zmieniamy tym prawa, ale nasze oczekiwania i potrzeby mogą wybrzmieć jako istotny głos młodego pokolenia w debacie publicznej – podkreśla.
Wiedzę na temat polityki – poza książkami i rozmowami z rówieśnikami – czerpie głównie z internetu. Uważa, że tam można znaleźć najszerszy przekrój komentatorów. Najchętniej włącza filmy prof. Antoniego Dudka oraz serię „Last Week Tonight”, którą prowadzi John Oliver. Ceni ich dobry research i to, że potrafią mówić o sprawach poważnych bez zadęcia. Czasem korzysta też z portali informacyjnych czy platform takich jak Instagram. – Mam wtedy odruch weryfikowania informacji, które przeczytam. Wiem, jak łatwo w tych czasach kreować fake newsy – zaznacza.
Potrzeba świeżego powietrza
Dla niego to oczywiste, że będzie głosował w nadchodzących wyborach prezydenckich. Traktuje to jako naturalną część życia obywatelskiego. Właściwie od momentu ogłoszenia kandydatów wiedział, na kogo chce oddać głos. Najbliżej mu do partii Razem i Adriana Zandberga. Najważniejszym postulatem wydają mu się dostępne mieszkania. Wie, że za kilka lat sam będzie się musiał zmierzyć z wyzwaniem, jakim jest znalezienie kąta do życia.
Zwraca uwagę, że w miastach takich jak Wiedeń czy Kopenhaga duży udział w regulowaniu cen mieszkań ma samorząd. Dlatego nie są one sterowane tylko przez prywatnych inwestorów. Chciałby, żeby w Polsce było podobnie. Olek mówi, że właściwie przez całe jego życie rządził duet PiS i PO. Ma dość i wie, że nie tylko on. To odczucia powszechne w jego pokoleniu. – Te partie istnieją po to, żeby mówić o sobie nawzajem: „Jeśli nie my, to oni”. To zamknięty układ. Potrzebujemy pluralizmu, świeżego powietrza – podkreśla.
Widząc, co dzieje się w polityce i z jakim dystansem podchodzi do niej wielu Polaków, obawia się, że o dużą zmianę będzie trudno. Ale liczy na swoje pokolenie – na to, że w końcu dojrzeje na tyle, by rzeczywiście wywrócić zastany ład. – Jeśli nie zaryzykujemy, to zostaniemy z tym, co mamy. A tego przecież chyba nikt z nas już nie chce.
Zadbać o swoich
19-letni Dominik też odczuwa frustrację związaną z tym, że u władzy ciągle jest ktoś z PO albo PiS. Uważa, że te dwie partie „ciągle się żrą, a zwykli Polacy nic z tego nie mają”. Dlatego w najbliższych wyborach chce zagłosować na Sławomira Mentzena. – Wierzę, że on ma szansę wejść do drugiej tury. I wnieść nową jakość w tę naszą politykę – mówi.
W jego domu dużo mówiło się o tym, jak ważny jest patriotyzm, szacunek do kraju, w którym się żyje. Widzi, że Mentzen chce silnej Polski, która nie da się obcym wpływom. – Nie to, że jestem rasistą, ale uważam, że najpierw trzeba zadbać o swoich. Mentzen mówi, że nie możemy przyjmować tysięcy imigrantów, jeśli sami mamy problemy z mieszkaniami, ochroną zdrowia. Dla mnie to ma sens – tłumaczy.
Podoba mu się też, że Mentzen nie chce – tak jak inni politycy – „okradać obywateli”. Wyjaśnia, że jego tata ma warsztat samochodowy i od lat słucha jego narzekań na państwo – podatki, ZUS, kontrole. Dominik jest przekonany, że ojcu żyłoby się łatwiej, gdyby polityk Konfederacji został prezydentem. Zresztą sam też nie chce, by w przyszłości państwo zabierało mu połowę kasy. – Chcę pracować na siebie, nie na system – stwierdza.
Znajomi z jego otoczenia mówią, że też tak zagłosują. W Mentzenie widzą wzór silnego faceta, który uczciwie zapracował na swoją pozycję. Dominik cieszy się, że oddając głos po raz pierwszy w życiu, zrobi to z pełnym przekonaniem, że dobrze wybiera.
Ci, którzy zawiedli
Dr Ewelina Nowakowska, politolożka i antropolożka polityki z Uniwersytetu SWPS i IFiS PAN, zwraca uwagę, że młodzi w swoich wyborach politycznych kierują się bardzo w lewo lub bardzo w prawo. Centrum, które zajmują PO i PiS, nie jest dla nich wystarczające. Dlatego najwięcej z nich zagłosuje na Mentzena i Biejat, a część lewicowych młodych – także na Zandberga.
Jak zauważa politolożka, wcześniej – w 2020 i 2023 r. – młodzi, głosując przeciw PiS, czuli, że muszą tak zrobić, aby zahamować degrengoladę państwa. Ich głos był wyrazem solidarności z kobietami i społecznością LGBT. Nic jednak nie zostało naprawione. – Więc czy jest sens ponownie ufać tym, którzy zawiedli? To też pokazuje, że tym, którym ufano, być może na tym nie zależało – mówi politolożka.
Według niej obserwujemy wyraźną emancypację polityczną młodych ludzi, wyrażającą się m.in. w niezgodzie, a często wręcz w buncie przeciwko sposobowi, w jaki starsze pokolenia formułują dyskurs na temat otaczającego nas świata. Bunt, w tym przypadku, nie jest jedynie cechą młodości, ale stanowi odpowiedź na dominującą narrację polityczną starszych uczestników świata polityki, którzy nie potrafią – a może nie chcą – w pełni zrozumieć wyzwania współczesnego społeczeństwa.
Nowakowska zwraca też uwagę, że czasy, kiedy młodych traktowano jako mało zaangażowanych w politykę, stają się przeszłością. W badaniu z marca tego roku pracowni Opinia24 na zlecenie More in Common Polska aż 61 proc. osób między 18. a 24. rokiem życia zadeklarowało, że już wie, na kogo zagłosuje.
– Zauważalny jest wzrost zaangażowania politycznego młodych ludzi na całym świecie. Ich mobilizacja wyborcza z roku na rok rośnie. I nie tylko dotyczy to ostatnich wyborów parlamentarnych. Przykładem może być zaangażowanie młodych Amerykanów, które osiągnęło historyczny poziom w wyborach prezydenckich w 2020 r. – podkreśla politolożka.
To, co obserwujemy w ostatnich latach, pokazuje – jej zdaniem – że nie można mówić o młodych bez ich udziału. Widzą wady polityki, ale wiedzą, że za jej pomocą możliwa jest walka o lepszą przyszłość. I coraz częściej rozumieją też, że manifestacja własnych poglądów nie może się ograniczać do świata wirtualnego.
Domena mężczyzn
Jednocześnie wciąż widać dużą różnicę w stopniu zaangażowania w politykę kobiet i mężczyzn. Z raportu „Wchodzenie w obywatelską dorosłość. Polityczne wybory młodych Polek i Polaków 2023” wynika, że 37 proc. mężczyzn i tylko 16 proc. kobiet między 18. a 25. rokiem życia określa swoje zainteresowanie kwestiami politycznymi jako „bardzo duże”.
– To może stanowić potwierdzenie tezy, że polityka częściej przyciąga mężczyzn, a działalność polityczna jest postrzegana raczej jako domena mężczyzn niż kobiet – zauważa Nowakowska.
Jednocześnie przypomina, że w 2023 r. to więcej kobiet niż mężczyzn poszło na wybory i to one zaważyły na ich wyniku. Uważa też, że proporcje między płciami będą się w przyszłości wyrównywać, co będzie wynikiem ogólnego postępu w kierunku egalitaryzmu, świadomego postrzegania własnej roli w życiu społecznym. – Takie podejście stanie się integralną częścią naszego społeczeństwa, wpływając na równouprawnienie w różnych dziedzinach życia, w tym w polityce – zauważa Nowakowska.
Karykaturalne gesty
Klementyna do tej pory niespecjalnie zagłębiała się w meandry polityki. Myślała, że nie ma po co, skoro i tak nie może głosować. Teraz gdy skończyła 18 lat, nie ma już wymówki. Czuje, że skreślenie nazwiska na karcie wyborczej to jej obywatelski obowiązek.
Zaczęła oglądać na Instagramie i TikToku filmy poszczególnych kandydatów. Czyta też teksty i wywiady z nimi na portalach. Nie ma poczucia, żeby którykolwiek z nich szczególnie interesował się młodymi wyborcami. Wie, że Mentzen trafia do wielu z nich, ale ma wrażenie, że traktuje ich wyłącznie jako źródło „łatwych głosów”.
Widziała też, że Zandberg zrobił gest w stronę jej pokolenia – grał live w jedną z popularnych gier i tam rozmawiał z młodymi. – Ale dla mnie to już nieco karykaturalne. Nie wszyscy młodzi siedzą i grają w gry… Przecież można się z nami spotkać też normalnie, w realu – mówi.
Między innymi dlatego, że politycy są tak daleko od codziennych spraw pokolenia Klementyny, trudno jej wybrać, na kogo zagłosować. Wciąż się zastanawia. Postulaty z programów wyborczych trudno jej odnieść do własnego życia – jeszcze nie pracuje, nie płaci podatków, mieszka z rodzicami. Stwierdza: – Ostateczną decyzję podejmę pewnie na chwilę przed. Na razie wiem tyle, że na pewno nie będzie to żaden ze skrajnie prawicowych kandydatów.
Czas się obudzić
Bruno czuje satysfakcję, że w końcu będzie mógł zagłosować. O polityce rozmawia ze znajomymi od dawna. Przed tymi wyborami ogląda dużo wywiadów z kandydatami, lubi szczególnie te na Kanale Zero, bo są długie i wyczerpujące. Można poznać poglądy polityków na każdy temat. Z zainteresowaniem śledzi też debaty przedwyborcze.
O politycznych zagadnieniach sporo dowiedział się też ze szkoły – w liceum chodził na rozszerzony WOS. Nauczyciel powtarzał: „Zastanówcie się trzy razy, zanim oddacie głos” i Bruno się tego trzyma. Dokładnie wszystko przeanalizował.
Jego pierwszym wyborem jest Adrian Zandberg. Zakłada jednak, że w drugiej turze będzie musiał zdecydować między Rafałem Trzaskowskim a Karolem Nawrockim. Postawi krzyżyk przy nazwisku tego pierwszego, chociaż nie jest to dla niego idealny kandydat. – Zagłosuję, jak to się mówi, za mniejszym złem – tłumaczy.
Dla 19-latka jest jasne, co powinno się w Polsce zmienić. Wymienia ochronę zdrowia, równouprawnienie – według niego prezydent powinien jasno deklarować, że każdemu należy się godność. Mówi również o elektrowni atomowej i armii – to podstawy niezależności i bezpieczeństwa. – I chciałbym też w końcu realnego rozdziału Kościoła od państwa. Nie chcę, żeby Kościół sterował polityką. Ani z przodu, ani z tylnego siedzenia. Mamy XXI w., czas się obudzić – stwierdza.
Zdaje sobie sprawę, że nie wszyscy jego rówieśnicy pójdą na wybory, i nieco nad tym ubolewa. Wie, że banalnie to brzmi, ale w jego ocenie naprawdę każdy głos ma znaczenie. Zauważa: – Polityka nas dotyczy, nawet jeśli myślimy, że nie. A jak się już nie da jej uniknąć – to lepiej mieć coś do powiedzenia.