O tym, co dzieje się w murach więzienia w Taganrogu, wiemy od nielicznych więźniów, którym udało się wyjść na wolność. Osadzeni są bici, polewani lodowatą wodą, rażeni prądem, gwałceni. Morderstwa skrzętnie się tuszuje.
Olga Romanowa jest dziennikarką i aktywistką społeczną, uznawaną za jedną z najlepszych specjalistek od systemu penitencjarnego w Rosji. Jako przewodnicząca stowarzyszenia „Rus’ sidjaszczaja” (tłum. „Ruś siedząca”) zajmuje się pomocą osadzonym i ich rodzinom. Stowarzyszenie (zakwalifikowane przez rosyjskie władze jako „zagraniczny agent”) dokumentuje także dowody przestępstw popełnianych w rosyjskich więzieniach i koloniach karnych.
Romanowa nie ma wątpliwości: tortury w więzieniach nad Wołgą są chlebem powszednim.
Skazani nie mają żadnych praw. Władze odmawiają im dostępu do adwokatów, miesiącami, a bywa, że latami, pozbawiają kontaktu z bliskimi. Bije się ich już chwilę po zatrzymaniu. Na początek to „tylko” uderzenia otwartą dłonią w twarz, bicie pięścią po ciele, kopnięcia. Wraz z wejściem do celi osadzony zaczyna podróż do piekielnych kręgów. Często walczy o życie.
Tortury w więzieniach. Rosyjskie Guantanamo
Worek na zwłoki – przekazany przez Rosjan Ukraińcom – trafił do kostnicy w Winnicy. Opisano go: „ciało męskie”. Strona ukraińska podejrzewała, że wewnątrz znajduje się poległy żołnierz. Po otwarciu worka okazało się, że trup ma na palcu stopy identyfikator z adnotacją W. Roszczyna. Zwłoki były głęboko zamrożone. Wyjęto z nich: mózg, oczy, krtań.
Wiktoria Roszczyna była ukraińską dziennikarką, relacjonowała wydarzenia z terenów okupowanych przez Rosjan (rodzinnym zaporożu, doniecczyźnie, ługańszczyźnie). Rosyjskie służby specjalne miały ją na celowniku. Śledziły, dwa razy wzięły do niewoli (ostatni raz w 2023 r.). Roszczynę więziono przez wiele miesięcy, wszystko wskazuje na to, że została zamordowana w 2024 r. podczas transportu z Taganrogu do Moskwy.
Międzynarodowi specjaliści w dziedzinie patomorfologii uważają, że usuwając organy wewnętrzne, Rosjanie próbowali zatrzeć ślady tortur — złamana krtań może świadczyć o powieszeniu; zmiany w mózgu i gałce ocznej mogą wskazywać na uduszenie. Ukraińskim patomorfologom wystarczyło jednak tylko spojrzeć na ciało, by zorientować się, że młoda kobieta była poddawana torturom. Złamano jej żebro, rażono prądem (blizny widoczne na stopach). Ciało miało liczne szramy, obdarcia naskórka, zaczerwienienia.
Roszczynę przez wiele miesięcy przetrzymywano we wspomnianym Taganrogu. To więzienie w obwodzie rostowskim. Nazywane jest „rosyjskim Guantanamo”, obrońcy praw człowieka znad Wołgi nie piszą o nim inaczej jak „obóz koncentracyjny”.
O tym, co dzieje się w murach Taganrogu, wiemy od nielicznych więźniów, którym udało się wyjść na wolność, m.in. od przebywających w niewoli ukraińskich żołnierzy wymienionych na Rosjan pojmanych nad Dnieprem. Na podstawie ich opowieści dziennikarze śledczy z „The Washington Post” stworzyli przestrzenny model więzienia. Malutkie cele, po dwóch stronach piętrowe prycze, w piwnicach znajdują się sale tortur, na ścianach łańcuchy służące do zakuwania w pozycji stojącej, na podłodze metalowe pręty służące do zadawania ciosów. To tu więźniów się bije, polewa lodowatą wodą, razi prądem, gwałci. Rosyjskim obrońcom praw człowieka udało się udowodnić, że piętnastu osadzonych zmarło w Taganrogu w wyniku tortur. Morderstwa skrzętnie się tuszuje, pozoruje się chorobę, samobójstwo.
Była osadzona Jelizawieta Szylyk porównuje Taganrog do paszczy lwa. — Człowiek trafiający do tego zakładu karnego zostaje po prostu zmiażdżony przez system — stwierdziła w wywiadzie opublikowanym w cyklicznym programie „Kroniki wojny”. — Ludzkie życie ma tu zerową wartość. Jeśli zechcą cię pobić, pobiją, jeśli zechcą razić prądem, uczynią to, jeśli postanowią, że usiądziesz na butelce, czyli wsadzisz ją sobie w odbyt, to tak się stanie. Mężczyźni są rozbierani do naga, bici po genitaliach.
Z kolei BBC przytacza relację Iryny Stohnij, młodej sanitariuszki. Stohnij mówi, że kobiety wyciągano siłą z celi za włosy. Strażnicy kazali im się rozbierać do naga, poddawali je zbiorowym gwałtom.
Prawa człowieka w Rosji? System docenia katów
Moskwa nie przestrzega międzynarodowych norm prawnych dotyczących osób skazanych, według których nie wolno sądzić żołnierzy. Nad Wołgą to robią, bo Ukraińcy broniący swojego kraju uznawani są za terrorystów. Dlatego zarówno pracownikom Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, jak i przedstawicielom ONZ nie udziela się pozwolenia na wizytowanie rosyjskich zakładów karnych.
Tortury są częścią rosyjskiego systemu penitencjarnego, ich stosowanie ma pomóc w wydobywaniu zeznań. Ale torturuje się także tych więźniów, w przypadku których wyrok już zapadł. Skazany, który nie chce „współpracować”, co często wiąże się ze składaniem fałszywych, obciążających zeznań, jest codziennie bity. Osoby, którym udało się wyjść z Taganrogu, mówią o wbijaniu igieł pod paznokcie, biciu po nerkach, wątrobie, klatce piersiowej, głodzeniu. Ludziom pobitym do nieprzytomności nie udziela się pomocy medycznej. Olga Romanowa twierdzi, że funkcjonariusze, którzy torturują najostrzej, szybko mogą awansować. System docenia katów.
Rosyjscy obrońcy praw człowieka uważają, że lepiej dostać dożywocie i odsiedzieć wyrok np. w Moskwie, niż trafić nawet na krótki okres do Taganrogu. Na mapie Rosji znajduje się jednak wiele zakładów i kolonii karnych, w których powszechne jest stosowanie okrutnych tortur. Wystarczy wspomnieć o Mordowi, Ulianowsku na Uralu.
Anatolij Loficki trafił do więzienia w Krasnojarsku na Syberii. Swoimi doświadczeniami podzielił się z rosyjskimi dziennikarzami śledczymi. Loficki opowiada, że więźniowie codziennie torturowani są przed kamerami wideo. W każdej celi, pokoju tortur znajduje się monitoring, strażnicy siedzą przed ekranami i na głos komentują „efekty tortur”. Dobiega: „Ej, ty, czego go tak słabo bijesz”; „Czemu on jeszcze nie krzyczy?”; „Czemu on się jeszcze nie posrał?”.
Loficki był światkiem wieszania skazanych pod sufitem głową w dół. Na głowę zakładano parciany worek. Podczas swojego pobytu usłyszał wiele historii więźniów, którzy tortur po prostu nie przetrwali, np. Islama Magomedowa.
Magomedow był Czeczenem, miał 33 lata, trafił do więzienia za udział w bójce, podczas której zginęły dwie osoby. Sąd skazał go na 22 lata odsiadki. W 2017 r. rodzina Magomedowa dostała informację o jego śmierci, mężczyzna miał popełnić samobójstwo w celi. Jego bliscy nie uwierzyli, że mógł sam targnąć się na swoje życie. Podczas każdego widzenia z adwokatem miał się skarżyć na stosowane w zakładzie karnym tortury. — Grożą mi, pod byle pretekstem umieszczają mnie w izolatce i znęcają się nade mną — mówił osadzony. Czeczenowi zakazano modlitwy, a na jego oczach spalono Koran. Obrońcy praw człowieka zajmujący się Kaukazem Północnym twierdzą, że ludzie z „nierosyjskim obliczem”, czyli o ciemnym kolorze skóry, pochodzący np. z Czeczenii, Dagestanu, Inguszetii są wyjątkowo okrutnie traktowani w rosyjskich zakładach karnych. Rasizm, nacjonalizm są tu na porządku dziennym.
Tortury w Rosji. Pluła krwią i zębami
Oprócz Olgi Romanowej dokumentowaniem przestępstw służby więziennej zajmuje się organizacja guag.org. Na jej stronach zobaczyć można filmy nakręcone ukrytą kamerą za więziennymi murami. Nie wiemy, w jakim więzieniu rozgrywa się akcja. Jest Nowy Rok, strażnicy biją pięściami w drzwi cel – znak, że więźniowie mają wyjść na spacernik. Panuje siarczysty mróz. Pada komenda: „biegać”. Mają biegać w kółko z rękami skutymi za plecami, a po chwili chodzić kucając. Słyszą przekleństwa. Kiedy jeden z nich nie ma już siły, by wypełniać polecenia, strażnicy ustawiają go twarzą do ściany i biją. Po chwili przykują kajdankami do ściany.
O rosyjskim systemie karnym wiele powiedzieć może Irina, która jako 19-letnia dziewczyna trafiła do kolonii karnej. Nie chce zdradzić za co. Jej wspomnienia udokumentowali rosyjscy obrońcy praw człowieka. Był 1996 r., gdy Irina weszła do maleńkiej celi. W oknach nie było szyb, a na dworze ziąb. Toaleta przepełniona była odchodami, co uniemożliwiało załatwienie potrzeb fizjologicznych. Na pryczy nie było materaca, dziewczyna rozłożyła więc na podłodze gazety i położyła się na nich. Po chwili zaczęły znęcać się nad nią współwięźniarki, co w Rosji jest powszechną praktyką. Irina zaliczyła w swoim życiu wiele odsiadek. Jako więźniarka uważa, że wraz z przyjściem do władzy Władimira Putina (1999 r.) warunki w rosyjskich zakładach karnych drastycznie się pogorszyły. Z każdym rokiem stosowano coraz okrutniejsze tortury. Kobietom kazano wyjść na dwór, wręczono do rąk łopaty i kazano kopać sobie grób. Były pewne, że to ich ostanie chwile. Kiedy zaczął padać sążnisty deszcz, kazano im wejść do dołów, stano nad nimi, palono papierosy i zrzucano im na głowy niedopałki.
Więźniarki muszą na siebie zarobić. Ich zadaniem było choćby szycie mundurów, m.in. dla służby więziennej. Niekiedy siedziały przy maszynie całą dobę, bez możliwości wyjścia do toalety. — Trafiały do nas piękne młode dziewczyny, pełne życia, po tygodniu odsiadki były nie do poznania — mówi Irina.
W więzieniu najgorszą sławą cieszył się pokój przesłuchań. Irina wspomina, że pewnego dnia wybiegła z niego kobieta, której ciało od stóp do głów pokrywała krew. — Oni chcą mnie zabić — krzyczała. Po czym rzuciła się na drut kolczasty i umarła rażona prądem. Innym razem z pokoju przesłuchań wyszła więźniarka i zaczęła pluć krwią oraz własnymi zębami. Zęby – jeden po drugim – wypadały na podłogę.
Podczas tortur zdarza się służbie więziennej pobić więźnia bądź więźniarkę na śmierć. Wtedy rodzina otrzymuje informację, że zgon nastąpił z przyczyn naturalnych bądź w wyniku samobójstwa.
Tortury w rosyjskich więzieniach i koloniach karnych dotykają przestępców, więźniów politycznych, ukraińskich żołnierzy. Wiele wskazuje na to, że Aleksiej Nawalny, rosyjski opozycjonista, został zamęczony na śmierć przez regularne tortury. Wyjątkowo okrutnie traktowani są obywatele Ukrainy. Jest ich 16 tys. i należała do nich Wiktoria Roszczyna. Na ciałach Ukraińców i Ukrainek śledczy szukają swastyk, bo według rosyjskiej propagandy to neonaziści.