„Jakby mnie już nie było”. Nastolatek i niemowlak w jednym domu

Nastolatek w domu dla pozostałych członków rodziny oznacza kontakt z typowymi dla tego okresu zachowaniami i emocjami: zamykaniem się w pokoju, odburkiwaniem, bardzo zmiennym nastrojem, kłopotami z motywacją, nauką, wychodzeniem na nocowanki, koncerty, imprezy. To powoli, a jednocześnie gwałtownie nadchodzące przejawy separowania się. Nie jest łatwo, ale już widać jakąś perspektywę. Nawet jeśli nasz nastolatek czasem nas denerwuje, jest to już odchowane dziecko. Najczęściej umie sobie podgrzać obiad, sam zapina pasy w samochodzie, pojedzie autobusem, sam zasypia, ogarnia swoje lekcje. Ma już jakieś swoje życie, co powinno nas bardzo cieszyć i napawać nadzieją na odzyskanie wolności.

I właśnie wtedy w rodzinie pojawia się niespodzianka – narodziny siostrzyczki lub braciszka. Nie jest to wprawdzie masowe zjawisko, ale zdarza się w wielu domach. Jest to w życiu nastolatka istotne, bardzo specyficzne doświadczenie. Wiele zmienia w jego codzienności i silnie wpływa na jego stan psychiczny. Gdy w domu pojawia się niemowlę, młody człowiek zaczyna zdawać sobie sprawę, że nic już nie będzie tak jak dawniej.

Rodzice uprawiają seks?

Już sama informacja o tym, że rodzice spodziewają się dziecka, bardzo często budzi w nastolatku silne emocje. Na wielu różnych płaszczyznach.

Pierwszą z nich jest zmiana w postrzeganiu rodziców. To tak, jakby kompletnie nowe światło padało na „moją codzienną mamę i codziennego tatę”. Może to zaskakujące, ale dzieci i nastolatki najczęściej nie postrzegają swoich rodziców jako partnerów seksualnych czy nawet jako osoby uprawiające seks. Ta sfera ich życia jest przed nimi zamknięta. Dorastający chłopcy i dziewczyny powoli kontaktują się z własną seksualnością, ta strefa życia wydaje się zarezerwowana dla nich, dla młodych. Przecież to oni interesują się sobą nawzajem, już niedługo świat seksu się dla nich otworzy. Nie dla starzejących się rodziców. W 11., 12., 13. roku życia kończy się okres latencji – czyli wyciszenia impulsów popędowych. Dziewczynki i chłopcy od 6. do 11., 12. roku życia mają swoje zadania rozwojowe – poznać świat, zaprzyjaźnić się z osobami tej samej płci, nauczyć się wytrzymywać i opracowywać porażki. Dziewczynki nie lubią chłopaków, nie bawią się z nimi. Chłopcy też wybierają swoje towarzystwo. To okres, w którym jest dużo zabaw, ruchu, fascynacji światem zwierząt, kosmosu, bajek. Ich najważniejszym celem jest wtedy wyposażyć się w wiedzę o świecie, odnaleźć bazę, stały grunt pod nogami, który będzie im później bardzo potrzebny.

Około 12. roku życia zmieniają się gospodarka hormonalna, wygląd, zainteresowania. Przyjaciółki rozmawiają o tym, który chłopak w klasie jest przystojny. Chłopcy również interesują się dziewczynami. To jest ich świat, ich prawo, ich specyfika rozwojowa. Gdy okazuje się, że w domu za dziewięć miesięcy pojawi się mała siostrzyczka lub braciszek, to jest to niezbity dowód na to, że rodzice jednak uprawiają seks. Coś, co miało już wkrótce należeć tylko do nich, jest nadal w gestii dorosłych.

Najczęściej towarzyszy wtedy nastolatkom uczucie zmieszania, zażenowania, szoku. Niekiedy mówią, że to obrzydliwe i żenujące. Niektórzy pokazują rodzicom swoją dezaprobatę, a inni głęboko ją chowają, nie chcąc ich urazić. W związku z tym, że wiodącą cechą naszego gatunku jest zdolność adaptacji, młodzi potrzebują kilku tygodni lub miesięcy, aby przyzwyczaić się do faktu narodzin malucha. Jeśli mają dobre relacje z rówieśnikami – omawiają to z nimi, raczej jednogłośnie uznając, że to jednak siara i obciach, czyli cringe.

Z młodszymi dziećmi, których rodzice spodziewają się kolejnego dziecka, prowadzi się rozmowy, tzw. przygotowawcze. Bo można próbować dziecko przygotować na nadejście nowej ery w życiu rodziny. Najczęściej fantazjuje się z nim na temat wspólnych zabaw, wspaniałych chwil pełnych miłości i przyjemności. Roztacza się wizję siostrzeństwa czy braterstwa. Nadaje się nobilitujące znaczenie słowom „starszy brat”, „starsza siostra”. Mówi się o opiece, którą rodzina, w tym również starsze rodzeństwo, otoczy najmłodszego członka rodziny. O poczuciu bycia ważną dla niego osobą.

Z nastolatkiem trudno takie rozmowy prowadzić. Może trochę posłuchają, jednak bez entuzjazmu. Oczywiście, to duża generalizacja. Z obserwacji prowadzonych przez psychoterapeutów wyłania się tutaj kategoria 15-16-letnich dziewcząt, które z entuzjazmem towarzyszą mamom w wybieraniu mebli, ubranek, czytają o porodzie, szykują się do roli pomocnic lub powierniczek. Możemy wówczas myśleć o budzącym się w nich instynkcie macierzyńskim, o dużym poziomie empatii, ciekawości, szykowaniu się do przyszłej roli matki. Zapewne cieszy to niejedną mamę, jednak wymaga dokładnego przyjrzenia się i refleksji. Nastolatek powinien pomagać i włączać się w życie rodzinne, to absolutnie bezsprzeczny fakt. Jednak jego podstawowym zadaniem rozwojowym jest separacja, tworzenie swojego własnego życia. Być młodym, „zakręconym”, poznającym świat nastoletnim człowiekiem. Dość łatwo pomylić dobre zaangażowanie z postawą sparentyfikowanego dziecka, które opiekuje się dorosłym, służy mu wsparciem, jest powiernikiem i towarzyszem. Czynienie ze swojego nastoletniego dziecka powiernika i najważniejszej wspierającej nas osoby nie jest dobre dla jego rozwoju, przerasta je, powoduje wiele komplikacji w późniejszych bliskich relacjach.

Pewnego dnia wszystko się zmienia

Kiedy nastolatek już usłyszał nowinę o ciąży mamy i zrozumiał, że stanie się bratem lub siostrą, następują kolejne etapy tej wielkiej zmiany. Przed nim jeszcze wiele uczuć do przeżycia. Zamieszanie dookoła ciąży, oczekiwanie na poród, kupowanie łóżeczka, wózka, ubranek, przygotowywanie pokoju, reakcja dalszej rodziny, babci, dziadka, fale przeróżnych emocji – to duże wyzwanie.

Ważny moment w tej zmianie to powrót mamy do domu ze szpitala z noworodkiem. Jak wyobrażają sobie tę scenę rodzice? Z filmów i literatury wyłania się scena, w której szczęśliwy tata pokazuje starszemu rodzeństwu malucha. Wzruszona mama obserwuje, jak starsze dziecko bierze na ręce i przytula swojego młodszego braciszka lub siostrzyczkę i mówi: „Jak on pięknie pachnie, jest cudowny”.

W rzeczywistości reakcja nastolatka może być różna. W grę wchodzi cała paleta reakcji: zachwyt, wzruszenie, niechęć, brak zainteresowania, unikanie kontaktu, złość, pretensje do rodziców, wycofanie się, zamknięcie w sobie, zazdrość, rozczarowanie, poczucie bycia odrzuconym, mniej ważnym, tracącym właśnie swoje miejsce w rodzinie, chęć ucieczki, wyprowadzki do babci, zamknięcie się w pokoju i w telefonie.

To zupełnie zrozumiałe, naturalne i zdrowe, że mama po przyjeździe ze szpitala z noworodkiem jest zmęczona, zajęta, zaangażowana. Podobnie jak skupienie uwagi na dziecku przez wszystkich domowników. Kilka pierwszych dni upływa w nowym rytmie, dom inaczej pachnie, jest pełen nowych dźwięków. Rodzice mówią ciszej, mama częściej leży z maluchem.

Nastolatek wyłapuje wszystkie te różnice, najczęściej próbuje się na swój sposób do nich dostroić. Z zaciekawieniem obserwuje rodziców i swoje własne reakcje na najmłodszego domownika. Może również być i tak, że dystansuje się, chce żyć poprzednim życiem, nie chce uwzględnić tej zmiany, bo jest mu z nią trudno.

Czy rodzice nadal mnie kochają?

Po przyjściu na świat nowego człowieka nastolatek musi odnaleźć swoją nową pozycję w domu. Konfrontuje się z utratą. Pierwsze tygodnie bywają trudne. Młodzież najczęściej mówi o utracie uwagi rodziców: „Jakby mnie już nie było, z dnia na dzień przestałem się liczyć, liczy się tylko ten gówniarz, matka jest w niego wpatrzona, ciągle płacze, jaki on piękny”. Moglibyśmy pomyśleć, że tak mówi kompletny egoista, osoba skupiona tylko na sobie, swojej wygodzie i swoich potrzebach. Z punktu widzenia psychoterapeuty mogą to być słowa o głębokim lęku młodego człowieka przed utratą miłości rodzica. Tego boimy się przecież w każdym wieku.

Jeśli w ciągu kilku pierwszych weekendów okaże się, że jednak rodzice interesują się nastolatkiem, że nadal jest dla nich ważny, że starają się znaleźć czas, aby porozmawiać tylko z nim – takich słów będzie coraz mniej, lęk się obniży, sytuacja psychologiczna z kryzysowej będzie się normalizować.

Złość, łzy, wredne komentarze, zamykanie się w pokoju, znikanie z domu, dąsanie się, pretensje są niczym innym jak przejawem lęku przed utratą miłości. Deklaracje ustne rodzica, że nic się nie zmieniło i nadal czują miłość do starszego dziecka, mają drugorzędne znaczenie. Pierwszorzędne mają czyny – czas i uwaga. Wygospodarowanie czasu na rozmowy tylko z nastolatkiem, kultywowanie rytuałów, wspólnych tradycyjnych czynności, które były zarezerwowane tylko dla nastolatka. Rozmowy, empatyczne pytanie o jego sprawy. Wyjście na zakupy z córką, zrobienie czegoś tylko dla niej, dla niego. To ważne, aby rodzice dali czas swojemu nastoletniemu dziecku – i ten czas realny, przeznaczony intencjonalnie tylko dla niego, i ten czas, którego nastolatek potrzebuje na dostrojenie się, dostosowanie do zmienionej sytuacji domowej.