Rodzice powtarzają, że to dla „twojego dobra”. Monika: mama ograniczała mój świat, a to nie fair

Kiedy jesteśmy małymi dziećmi, idealizujemy rodziców. Nasza mama zawsze jest tą najpiękniejszą i najukochańszą, a tata – silny i mądry (wyłączając sytuacje patologiczne). Od najmłodszych lat nasi rodzice i ich słowa są wyznacznikami tego, co dobre i złe. Po słowach przychodzi czas na czyny i wtedy to zachowanie rodziców zaczyna być przez nastolatków klasyfikowane jako właściwe lub niewłaściwe, zgodne lub niezgodne z tym, co sami myślą. Sprawiedliwe lub niesprawiedliwe, potrzebne lub zbędne. Każdy z nas przechodził ten etap w swoim życiu. Jest bardzo ważny i nie jest, jak zwykliśmy sądzić, czasem buntu. To niezbędny moment rozwoju. Etap, który wraz z innymi aspektami dojrzewania pozwala nastolatkom nazywać świat swoim językiem, w tym także nas – rodziców.

Relacje rodzinne i zdrowa niezgoda

Małemu dziecku jawimy się jako absolutny autorytet, przede wszystkim dlatego, że to my uczymy je świata i decydujemy o wszystkim. To my przez większość czasu konfrontujemy się z rzeczywistością zamiast dziecka. Dojrzewanie polega na tym, że teraz młody człowiek musi się nauczyć samodzielnej konfrontacji ze światem. Nie tylko zewnętrznym, ale i tym złożonym z wewnętrznych przeżyć. Obraz rodziny w umyśle dziecka jest czymś idealnym, nieomylnym i taki powinien być w początkowych latach. Ma to także związek ze stylem przywiązania, który powinien być bezpieczny. Jednak ten obraz musi w pewnym momencie runąć. Dlaczego? Bo nie ma rodzin idealnych ani idealnych jej członków. Carl Gustav Jung w swoich pracach opisywał pojęcie indywiduacji, które w kontekście dorastania można rozumieć jako zmiany w relacjach rodzinnych i budowanie własnej tożsamości. Jest to proces konieczny do tego, by młody człowiek mógł się stać jednostką samodzielnie podejmującą decyzje.

Zobaczenie rodziców swoimi oczami nie tylko oznacza zauważanie ich omylności, ale także uruchamia umiejętność sprzeciwu wobec podejmowanych przez nich decyzji. „Mama, kiedy nie chciała się na coś zgodzić, mówiła, że to dla »mojego dobra«”, twierdzi 19-letnia Monika. „Dzisiaj wiem, że niekoniecznie tak było. Mamą kierowały jej strachy, a przez to ograniczała mój świat – to nie fair. Mogłam dostać się na wymarzone studia rok wcześniej, ale matka cisnęła, że zmarnuję sobie życie, pracując jako aktorka, a jako lekarka będę szczęśliwa. Miałam ciągle wbijane do głowy, że tak będzie dla mnie lepiej, i choć czułam, że to nieprawda, nie miałam siły się przeciwstawić i dziś tego żałuję, bo zmarnowałam rok”.

Zobaczenie wad, ograniczeń, niespójności w zachowaniu rodziców, ale i uznanie prawa do tego, że na obraz rodzica składają się jego nie tylko dobre, ale i złe cechy, może prowadzić do powstania lepszych, bardziej prawdziwych relacji z nastoletnim dzieckiem. Jak można to osiągnąć? Z pomocą przychodzą konflikty. Choć może się to wydawać niedorzeczne, to właśnie konflikty z rodzicami są rozwojowym i adaptacyjnym sposobem na określenie własnych granic. Być może gdyby Monika potrafiła sprzeciwić się decyzjom narzucanym jej przez mamę, ta miałaby szansę zrozumieć, że zabrakło tutaj nie chęci czy woli, ale obiektywizmu. W przypadku nastolatków warto czasami pochylić się nad tym, czy rozwiązanie, które proponujemy w danej sytuacji, jest narzucaniem własnego zdania, czy stwarzaniem opcji. Nie przeżyjemy życia za naszych adolescentów, ale możemy nauczyć ich podnosić się po porażkach, kiedy już nastąpią.

Jednym z ważnych etapów jest także moment kontestowania bądź też całkowitego odrzucania wartości rodzinnych wpajanych stojącemu u progu dorosłości człowiekowi. Nie wszystkich jednak. Takich, które często związane są z presją ze strony rodziców wywieraną z powodu relacji z innymi członkami rodziny. Przykład: niedzielne obiady u dziadków, podczas których siedzący przy stole młody człowiek jest nieustannie krytykowany. Zadaje się mu też mnóstwo pytań, na które być może jeszcze nie zna odpowiedzi albo zna, lecz nie chce się nimi dzielić. Przedstawiane są mu także oczekiwania co do jego osoby albo nadmiernie się go chwali, co także bywa niekomfortowe. Bardzo często młodzi ludzie potrafią więc oznajmić, że nie mają ochoty uczestniczyć w tego typu spotkaniach tylko dlatego, że wypada. Mogą nawet twierdzić, że nie muszą z kimś spędzać czasu ani kochać kogoś, bo jest ich rodziną. I będą mieli rację.

Dorastanie i kryzys wartości

Na tym etapie możliwe jest też odrzucenie tradycyjnych wartości związanych np. z religią czy wychowaniem. To bywa trudne, kiedy rodzice deklarują się jako katolicy, ale nastoletnie dziecko potrafi wytknąć im wszystkie niewłaściwe zachowania związane z praktykowaniem religii, jak niechodzenie do kościoła czy nieprzestrzeganie Dekalogu. Podobne dyskusje towarzyszą tematowi seksu przed ślubem, ról płciowych czy też zwykłych, codziennych obowiązków. Jak mówi 16-letni Janek: „Bardzo kocham swoich rodziców, ale nie podoba mi się to, że mama jest jedyną osobą, która dba o dom. Tata wraca z pracy i właściwie nic go nie obchodzi. Mama mówi mi, że jako mężczyzna powinienem umieć zadbać o siebie, umieć prać, gotować czy zmyć podłogę, by być dobrym partnerem dla przyszłej żony. Kiedy widzę, jak niewiele wspólnego z rzeczywistością w naszym domu ma to, co mi przekazuje, mam ochotę powiedzieć jej, że mówi jedno, a robi drugie”.

Branie udziału w sporze ideologicznym i głośne manifestowanie przed rodzicami swoich odmiennych poglądów ma na celu znalezienie odpowiedzi na pytania: kim jestem? Czego chcę? Jakie są moje ideały? Przez dorosłych często gloryfikowany bywa też temat wartości pracy i obowiązkowość. 13-letnia Ania mówi wprost: „Nie potrzebuję mieć samych piątek czy szóstek, żeby być szczęśliwa w życiu. One nie stanowią o mojej wartości i jak patrzę na swoich wiecznie zmęczonych pracą rodziców, to wiem, że nie będę tak żyć. Kiedy byłam mała, zawsze myślałam, że fajnie jest tak ciągle pracować, jak rodzice. Dziś jestem przekonana o tym, że nie tak będzie wyglądać moja droga”.

Idealny obraz rodziny, jaki ma nastolatek, bywa burzony z powodu jego poczucia niesprawiedliwości. Młodzi ludzie zaczynają mieć świadomość tego, że ich rodzice nie zawsze postępują sprawiedliwie, zgodnie z prawem czy z wcześniejszymi deklaracjami. Może to dotyczyć faworyzowania jednego z dzieci, postawy obywatelskiej czy obiecywanych wcześniej młodemu człowiekowi gratyfikacji. Ciekawym przykładem, jaki często podaje młodzież, jest obłuda rodzica. „Mama nie cierpi cioci Izy. Zawsze po spotkaniu następuje obgadywanie tego, w co ciotka była ubrana, jak i co mówiła, ale kiedy są razem, mama zachowuje się jak jej najlepsza przyjaciółka. Opowiada jej nawet o naszych rodzinnych tajemnicach. Powiedziałam mamie, że uważam to za fałszywe zachowanie, a ona obraziła się na mnie” – przyznaje 16-letnia Mia.

W okresie adolescencji bardzo ważnym środowiskiem staje się grupa rówieśnicza i to często ona oraz tematy w niej poruszane są pierwszym poważnym weryfikatorem tego, jak na tle innych funkcjonuje nasz dom, nasza rodzina. Bardzo często w parze ze zmianą zachowania pojawiają się eksperymenty na różnych polach, nowe zainteresowania, próba rozdzielenia ról społecznych, zmiana stylu ubierania się czy wysławiania. Rodzicom zazwyczaj trudno odnaleźć się w tej nowej sytuacji, ale dziecko musi dążyć do autonomii emocjonalnej, aby zbudować własną, niezależną od innych tożsamość.

Oprócz grupy rówieśniczej młody człowiek może spotkać na swojej drodze kogoś, kto pokaże mu zupełnie inny sposób myślenia niż rodzice, na przykład nauczyciel, influencer, trener czy jakiś nowy mentor. To także trudny moment dla opiekuna, bo do tej pory to on był jedynym nieomylnym wyznacznikiem tego, w co dziecko powinno wierzyć i jak postępować. Rodzicielskie błędy, słabości i porażki nie są czymś, co zawsze da się ukryć przed nastolatkiem. Jednak zrozumienie przez młodego człowieka, że każdy może zmagać się z problemami w relacjach, z trudnościami finansowymi, lękami, emocjonalnymi wybuchami czy ze zwykłym nieradzeniem sobie ze wszystkim, umożliwia pojawienie się nowego rodzaju relacji.

Dojrzewanie i nowa miłość

Odkrycie, że rodzice nie są tworami doskonałymi, nie zawsze musi prowadzić do rewolucji w domu czy wybuchu buntu. Wiele zależy od tego, jak na tę zmianę swojego wizerunku w oczach nastolatka zareagują sami rodzice. Czy będą otwarci na dialog, czy będą umieli przyznać się do błędów, wytłumaczyć swoje, nie zawsze dobre decyzje, ale przede wszystkim traktować nastolatka poważnie, z szacunkiem dla jego odmiennych wartości, jego emocji? Jeśli tak, nastolatek może zacząć traktować swoich rodziców jako ludzi, którzy także są otwarci na to, by uczyć się od niego. Reagowanie karami, zakazami i próbą kontroli nie przyniesie dobrych rezultatów i na pewno zamknie na wspólny dialog.

Ta nowa miłość jest czasem trudna, ale prawdziwa, akceptuje niedoskonałości, pomaga odkryć, że rodzice też są po prostu ludźmi. Mama i tata nie będą już idealnym, nieomylnym wzorem, bezrefleksyjnie akceptowanym obrazem. Mają za to szansę stać się świadomymi przewodnikami, którzy będą umieli dzielić się swoim doświadczeniem życiowym, ale nie narzucać swojej woli ani postaw. To bardzo piękna miłość, bo niosąca ze sobą rzeczywisty obraz naszej nieidealnej, często mylącej się, czasem pokłóconej, ale kochającej się rodziny.