Szwajcarskie Alpy warto zwiedzić na pokładzie pociągów Kolei Retyckich. To nie tylko zapierające dech widoki, lecz także spotkanie z geniuszem inżynierii i ważną cząstką historii kolei.
Wschodnią część Szwajcarii przecina sieć malowniczych tras kolejowych o długości ponad 380 km. Należy ona do znanych na całym świecie Kolei Retyckich (Rhätische Bahn). Nazwę zachowano po dawnej prowincji rzymskiej Recji, która dopiero w 1803 r. została oficjalnie przemianowana na Gryzonię.
Większość tras wybudowano przed 1914 r., a jedna trzecia z nich biegnie na wysokości powyżej 1,5 tys. m n.p.m. Wiodą przez ponad 600 wyjątkowej urody wiaduktów, w tym m.in. słynny 142-metrowy wiadukt Landwasser, wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
Pociąg do „Czarodziejskiej góry”
Za ojca Kolei Retyckich uważa się żyjącego w XIX w. holenderskiego bankiera i przedsiębiorcę Willema Jana Holsboera. Jego pierwsza żona chorowała na gruźlicę, z tego powodu Holsboer jeździł z nią do Davos. Zainwestował tam w hotele, aż w końcu, wraz z lekarzem Alexandrem Spenglerem, uruchomił pierwsze uzdrowisko dla chorych na gruźlicę. To, które znamy zresztą z „Czarodziejskiej góry” Tomasza Manna.
Szef infrastruktury Kolei Retyckich obliczył, że gdyby ta sieć miała powstać dziś, koszt jej budowy wyniósłby ponad 9 mld franków szwajcarskich!
Już Holsboerowi sprawiał kłopot dojazd do położonego wysoko w Alpach uzdrowiska. Ostatni etap podróży z Landquart do Davos, choć te miejscowości dzieli niecałe 50 km, trwał ponad siedem godzin. Dla chorych kuracjuszy była to prawdziwa męczarnia. Początkowo Holender zaplanował na tym odcinku budowę tzw. kolei zębatej, którą wówczas stosowano na odcinkach o dużym nachyleniu (np. w Górach Sowich na Dolnym Śląsku). Dodatkowa szyna zębata umieszczona na środku toru miała poprawiać przyczepność i gwarantować sprawne prowadzenie cięższych pociągów pod górę. Ostatecznie z tego zrezygnowano. Pierwszy odcinek trasy obecnych Kolei Retyckich miał być też linią normalnotorową, czyli o rozstawie szyn 1435 mm. To rozwiązanie okazało się jednak zbyt drogie, dodatkowo ryzykowne w górzystym terenie. Stanęło więc na tym, że powstanie kolej wąskotorowa o szerokości toru 1000 mm. W lutym 1888 r. ukończono budowę pierwszego odcinka, łączącego Landquart i Klosters. Pierwszy pociąg z Landquart do Davos wyruszył rok później.
Budowa wiaduktu Wiesen, 1908 r.
Foto: ARCHIV RHB / Materiały prasowe
Kryzys turystyczny
W 1913 r. rozpoczęła się elektryfikacja linii należących do Kolei Retyckich. Na pierwszy ogień poszła dopiero co otwarta trasa między Bever a Scuol. Okres rozbudowy sieci o kolejne odcinki przerwała jednak I wojna światowa.
W 1930 r. uruchomiono Ekspres Lodowcowy – jedną z wizytówek gryzońskiego przewoźnika. Pociąg, łączący Zermatt i Sankt Moritz, trasę o długości 270 km i przy przewyższeniach sięgających 2500 m pokonuje w ok. osiem godzin. To tyle mniej więcej, ile założyciel Kolei Retyckich Holsboer musiał poświęcić na przejechanie cztery razy krótszego odcinka!
Lata 30. XX wieku nie przyniosły jednak kolejom z Gryzonii wiele dobrego. Kryzys w branży turystycznej nałożył się na potrzebę modernizacji taboru, z pomocą finansową przyszedł wówczas szwajcarski rząd. Jednak i po II wojnie światowej liczba pasażerów korzystających z usług alpejskiego przewoźnika zaczęła maleć, a spółka notowała kolejne straty. Połączenia Ekspresu Lodowcowego zostały wtedy zawieszone.
Sytuacja poprawiła się znaczni dopiero w latach 70. Wtedy uruchomiono bezpośredni pociąg panoramiczny na trasie z Chur do włoskiego Tirano – Ekspres Bernina, który w tym roku obchodzi jubileusz 50-lecia. Do dzisiaj kursuje on najwyżej położoną, tradycyjną (bez zębatek) trasą kolejową w Alpach.
Co ciekawe, Koleje Retyckie dysponują obecnie 380 wagonami pasażerskimi pierwszej i drugiej klasy, a także restauracyjnymi. Oprócz tradycyjnego taboru na najpiękniejszych trasach jeżdżą wagony z panoramicznymi oknami i przeszklonym sufitem. Szef infrastruktury Kolei Retyckich – Christian Florin – obliczył, że gdyby ta sieć miała powstać dziś, koszt jej budowy wyniósłby ponad 9 mld franków szwajcarskich!
Retro przygoda
Oprócz przejażdżek słynnymi trasami Ekspresu Lodowcowego i Bernina gratką dla miłośników historii, którzy odwiedzą Gryzonię, może okazać się też przejazd na pokładzie pociągu retro. Skład, zazwyczaj ciągnięty przez zabytkową lokomotywę, zestawiony jest z wagonów wyprodukowanych w latach dwudziestych minionego stulecia. Trasa z Davos do Filisur biegnie m.in. przez słynny wiadukt Wiesen – najdłuższy i najwyższy most wśród wszystkich na trasach Kolei Retyckich. Pociągi retro kursują dwa razy dziennie w każdym kierunku od maja do października.
Warto zajrzeć też do Muzeum Kolejnictwa Albula zlokalizowanego w Bergün. Na szczególne zainteresowanie zasługuje makieta przedstawiająca Koleje Retyckie w miniaturze. Muzeum prowadzi zwiedzających trasą, która w przejrzysty sposób ukazuje społeczne, techniczne, ekonomiczne i kulturowe tło powstawania kolei. Dla dzieci przygotowano specjalną wycieczkę, w przystępnej formie pokazującą zawiłości kolejowej infrastruktury. Za dodatkową opłatą w wysokości 10 franków można wirtualnie poprowadzić lokomotywę przez dolinę Albula. Za wejście do muzeum dorośli zapłacą 15 franków szwajcarskich, dzieci w wieku od 6 do 16 lat – 11 franków, natomiast najmłodsi (do szóstego roku życia) wejdą bezpłatnie.
Jednak by w pełni poczuć klimat regionu, warto odwiedzić Muzeum Retyckie przy Hofstraße 1 w samym centrum Chur. Stała wystawa ułożona jest tematycznie i opowiada całą historię kantonu Gryzonia. Obejmuje obiekty archeologiczne, kulturowo-historyczne i folklorystyczne z regionu, od prehistorii przez średniowiecze aż po przełom XIX i XX wieku. W muzeum znajdują się również eksponaty związane z historią miasta, w tym unikatowe mapy i dokumenty. Za bilet dla osoby dorosłej zapłacimy 6 franków szwajcarskich, dzieci do 16. roku życia wchodzą bez opłat. Muzeum otwarte jest od wtorku do niedzieli w godz. 10-17.