Od przydrożnego trawnika do miejskiej łąki – nowa misja naukowców z Instytutu Botaniki PAN

Kontekst naukowy w miejskim krajobrazie

Rozrastające się miasta i rozwijające się sieci drogowe mają destrukcyjny wpływ na środowisko. Izolacja dzikich siedlisk, powstawanie miejskich wysp ciepła, antropogeniczne zakłócenia gleby oraz utrata bioróżnorodności to tylko niektóre z palących problemów i wyzwań, przed którymi stoi współczesne pokolenie. Niestety zmiany klimatyczne tylko wzmacniają te negatywne zjawiska.

Jednak przyroda może stać się naszym sprzymierzeńcem. Przez usługi ekosystemowe, takie jak retencja wody, pochłanianie CO₂, produkcja tlenu czy oczyszczanie powietrza, może przyczynić się do poprawy jakości życia w miastach. Dlatego warto dbać o to, by miasta dysponowały większą liczbą dobrze zaprojektowanych terenów zielonych.

Jednym ze skutecznych działań jest ograniczenie koszenia przydrożnych trawników do niezbędnego minimum, dzięki czemu z czasem mogą one przekształcić się w atrakcyjne „kwietne łąki miejskie”. Choć przydrożne trawniki wydają się zbyt małe, by mieć realny wpływ na łagodzenie skutków zmian klimatycznych i ochronę przyrody w silnie zurbanizowanych obszarach, gdzie brakuje miejsca na parki, ogrody, skwery itp., to mogą stać się ostoją bioróżnorodności, tym bardziej że stanowią one znaczną część powierzchni obszarów miejskich (Legutko-Kobus i in., 2020).

ToBeLawn – czyli zielona rewolucja w sercu miasta

Współczesne miasta stoją przed coraz większym wyzwaniem, jakim jest godzenie potrzeb mieszkańców z troską o środowisko naturalne. Gęsta zabudowa, infrastruktura drogowa i ograniczona przestrzeń powodują, że zieleń miejska często schodzi na dalszy plan.

Odpowiedzią na te wyzwania jest projekt ToBeLawn, realizowany pod kierownictwem Dr Małgorzaty Stanek z Instytutu Botaniki im. Władysława Szafera Polskiej Akademii Nauk. Zadaniem naukowców biorących udział w projekcie jest zbadanie, jak zmieniają się przydrożne trawniki w zależności od sposobu ich koszenia, a następnie opracowanie rekomendowanych rozwiązań, korzystnych zarówno dla przyrody, jak i mieszkańców.

To naukowa inicjatywa, która może stać się wzorem dla wielu miast w Polsce i Europie.

W ramach projektu realizowane są cztery główne cele:

• Naukowo-badawcze.
• Praktyczne.
• Edukacyjno-popularyzatorskie.
• Strategiczne.

Nadrzędnym celem jest naukowa weryfikacja dotychczas stosowanych praktyk koszenia trawników oraz najnowszych uniwersalnych standardów utrzymania terenów zieleni w miastach. Co więcej, w badaniach uwzględniono wpływ zanieczyszczeń, które są jednym z istotniejszych czynników oddziałujących na przyrodę w miastach. Problem zanieczyszczeń mieszkańcy miast znają od wielu lat i podejmują liczne inicjatywy mające na celu jego ograniczenie, np. poprzez budowanie zapór wzdłuż krawędzi dróg czy promowanie innowacyjnych rozwiązań, takich jak maty odsalające. Według zespołu badawczego realizującego projekt ToBeLawn, dobre praktyki koszenia mogą zwiększyć odporność ekosystemu trawników na negatywny wpływ zanieczyszczeń, takich jak pyły zawieszone czy zasolenie gleb.

Na każdym etapie, zaczynając od planowania i projektowania, a kończąc na opracowaniu rezultatów i wniosków dotyczących optymalnej częstotliwości koszenia, projekt prowadzony jest w ścisłej współpracy z osobami i firmami odpowiedzialnymi za pielęgnację zieleni miejskiej, urzędnikami przygotowującymi legislację, organizacjami zajmującymi się jej upowszechnianiem i wdrażaniem oraz ze społecznością miejską.

Dlaczego przydrożne trawniki są ważne?

Dla większości kierowców czy pieszych pasy zieleni przy ulicach to jedynie „ozdobnik” – wąskie pasy trawy, które regularnie kosi się kilka razy w sezonie. Jednak z perspektywy nauki zajmującej się badaniem wzajemnych relacji między organizmami a ich środowiskiem, jaką jest ekologia, te niewielkie przestrzenie mogą pełnić niezwykle istotne funkcje:

• Korytarze ekologiczne – stanowią łączniki między większymi kompleksami zieleni, pozwalając niektórym zwierzętom, w tym owadom na przemieszczanie się.
• Miejskie filtry – roślinność zatrzymuje pyły komunikacyjne, metale ciężkie i inne zanieczyszczenia pochodzące z ruchu drogowego.
• Bufory klimatyczne – gęstsza i bardziej zróżnicowana roślinność obniża temperaturę powietrza i poprawia wilgotność gleby, przeciwdziałając zjawisku miejskich wysp ciepła.
• Estetyka i dobrostan mieszkańców – widok kwitnących roślin poprawia samopoczucie, zwiększa atrakcyjność przestrzeni i może ograniczać stres.

Tradycyjny model utrzymania zieleni – częste koszenie i usuwanie biomasy – ogranicza te funkcje, sprowadzając przydrożne pasy do roli jednorodnych, krótkich trawników. Projekt ToBeLawn stawia pytanie: czy zmiana podejścia może przekształcić je w pełni funkcjonujące ekosystemy miejskie?

Od koszenia do kwitnienia: reżimy eksperymentalne

Kluczowym aspektem projektu ToBeLawn jest badanie wpływu różnych częstotliwości koszenia przydrożnych trawników w Katowicach i Krakowie na funkcjonowanie ich ekosystemu, z uwzględnieniem właściwości gleby, ilości i jakości biomasy roślin oraz różnorodności gatunków roślin. W eksperymencie terenowym, trwającym dwa sezony, kilkanaście stanowisk zostaje poddanych trzem reżimom koszenia: intensywnemu – sześć razy w sezonie; umiarkowanemu – trzy razy w sezonie; biocenotycznemu – tylko raz na koniec sezonu wegetacyjnego.

Na każdym stanowisku monitorowane są: skład gatunkowy roślin, liczba gatunków, biomasa, a także parametry glebowe: wilgotność, temperatura, zawartość składników odżywczych oraz zanieczyszczenia (zawartość chlorków (soli) pozostałych po zimowym utrzymaniu dróg, metali ciężkich, jak np.: cynk, kadm i ołów, oraz substancji ropopochodnych). Dodatkowo analizowana jest aktywność mikrobiologiczna gleby: aktywność enzymów, biomasa mikroorganizmów oraz różnorodność bakterii i grzybów.

Analizy prowadzane są cyklicznie w ciągu sezonu i w różnych odległościach od jezdni, co pozwoli uchwycić dynamikę zmian pod wpływem zróżnicowanej ekspozycji na czynniki chemiczne.

Współpraca nauki, samorządów i mieszkańców

Ważnym elementem projektu jest jego interdyscyplinarność, ToBeLawn łączy różne środowiska. Badania naukowe prowadzone są w powiązaniu z działaniami praktyków m.in. pracowników firm zajmujących się na co dzień pielęgnacją zieleni miejskiej. Na każdym etapie, zaczynając od uzgodnień dotyczących zakresu prac i eksperymentu terenowego, a kończąc na opracowaniu, udoskonalaniu i wdrażaniu rezultatów badań, projekt realizowany jest w ścisłej współpracy z Zakładem Zieleni Miejskiej (ZZM) w Katowicach i Zarządem Zieleni Miejskiej (ZZM) w Krakowie, urzędnikami, organizacjami pozarządowymi, np. Fundacją Sendzimira, oraz mieszkańcami miast.

Eksperyment terenowy przeprowadzony z udziałem praktyków pozwolił nie tylko zebrać dane, ale też wzbogacić je o ich perspektywę i wnioski z pierwszej ręki.

Tak szerokie partnerstwo pokazuje, że dbanie o zieleń miejską to wspólny interes naukowców, samorządów, biznesu i mieszkańców.

Czy mieszkańcy to zaakceptują?

ToBeLawn to nie tylko badania naukowe – ważną częścią projektu są spotkania i warsztaty dla mieszkańców.

Początkowo łąka przy ulicy może wydawać się „zaniedbana”, jednak gdy zaczynają kwitnąć rośliny, a wokół latają motyle – mieszkańcy postrzegają ją zupełnie inaczej. To także okazja do edukacji dzieci i młodzieży, które mogą bezpośrednio obserwować, jak funkcjonuje przyroda w mieście.

Według zespołu badawczego, wszystkie zmiany powinny mieć akceptację społeczeństwa, dlatego w ramach projektu przeprowadzono kampanię edukacyjno-informacyjną „Od miejskich trawników do miejskich łąk”, której celem było kształtowanie u mieszkańców miast świadomej postawy odpowiedzialności za stan środowiska przyrodniczego w miastach.

Głównym celem kampanii było rozbudzenie ciekawości mieszkańców miast wobec ochrony bioróżnorodności oraz przedstawienie korzyści, jakie niesie idea „miejskich łąk”.

Działania obejmowały:

• Warsztaty edukacyjne, w ramach których odbyły się zajęcia dla przedszkolaków i uczniów zatytułowane: „Świat wokół nas – zostań odkrywcą bioróżnorodności w twoim mieście. Troszcz się i działaj!”. Spotkania z nauczycielami i wychowawcami, pozwoliły na opracowanie konspektu zajęć dla dzieci i młodzieży, który zostanie rozpropagowany w najbliższym czasie w placówkach oświatowych.
• Opracowanie broszur informacyjnych na temat projektu oraz korzyści wynikających z wdrożenia wypracowanych zaleceń i/lub modyfikacji standardów pielęgnacji trawników. Broszury zostaną rozesłane do zarządów zieleni polskich miast.
• Przygotowanie i wygłoszenie prelekcji na temat badań prowadzonych w projekcie, wyników oraz korzyści dla mieszkańców miast, jakie niesie ze sobą wdrożenie naukowo zweryfikowanych zaleceń i/lub modyfikacja dotychczasowych procedur i standardów koszenia.
• Stworzenie strony internetowej i publikacji popularnonaukowej, umożliwiających promowanie idei projektu, prezentację wyników badań oraz dobrych praktyk w zakresie utrzymania trawników.

Czy to rewolucja w myśleniu o zieleni miejskiej?

Zdecydowanie tak.

ToBeLawn pokazuje, że przyroda w mieście nie jest jedynie „estetycznym dodatkiem”, ale realnym sprzymierzeńcem w walce z upałami, smogiem i suszą. Co ważne, efekty takich działań są widoczne dla mieszkańców w ich codziennym otoczeniu.

Publikacja dofinansowana ze środków budżetu państwa w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Nauka dla Społeczeństwa” na lata 2023-2025, nr projektu NdS/550099/2022/2023, z budżetem ok. 1 070 374 zł.

Więcej informacji o projekcie ToBeLawn [W stronę lepszego zarządzania zielenią miejską – wpływ koszenia na ekosystem przydrożnych trawników], znaleźć można na stronie internetowej pod adresem https://botany.pl/tobelawn/.