O ile armia z zagrożeniem ze strony rosyjskich dronów poradziła sobie całkiem sprawnie, o tyle system obrony cywilnej ponownie zawiódł. Nie może być inaczej, skoro od lat nie istnieje, a kolejne rządy niewiele zrobiły, by ten stan naprawić.
Gdy rosyjskie bezzałogowce wtargnęły w polską przestrzeń powietrzną, nie zawyły syreny alarmowe ani nie nadeszły alerty systemu RCB. Te pojawiły się dopiero kilka godzin później w ramach słusznych ostrzeżeń, żeby nie zbliżać się do szczątków bezzałogowców.
W tym samy czasie ukraińskie systemy ostrzegawcze działały. Sam otrzymałem powiadomienie z ukraińskiego systemu Povitriana Tryvoha, którego aplikację mam zainstalowaną na telefonie. Korzystam z niej głównie podczas wyjazdów do Ukrainy, ale jak się okazuje, działa sprawniej niż polski system powiadamiania. Dowiedziałem się, że zachodnie obwody Ukrainy wzdłuż granicy Polski są atakowane. Tyle wystarczyło. Polsce takie systemu powiadamiania wyraźnie brakuje. A to tylko początek długiej listy problemów i braków.
Nawet gdyby stosowny system ostrzegawczy działał bez zarzutu, to większość Polaków nie wiedziałaby, jak się zachować w sytuacji zagrożenia. Brakuje nie tylko świadomości, ale też przeszkolenia na najprostszym poziomie. Wina leży już na poziomie edukacji szkolnej, w której okrojono Przysposobienie Obronne, zastępując je Edukacją dla Bezpieczeństwa. Jaki to miało skutek widać choćby po wyśmiewaniu plecaka ewakuacyjnego, o którym mówił szef MON, Władysław Kosiniak-Kamysz. MON dopiero planuje rozesłać do polskich domów instrukcję, jak przygotować się do zagrożeń i co robić, jeśli wystąpią.
Atak dronów z Rosji obnażył słabość obrony cywilnej
Problem jest jednak głębszy. Polska obrona cywilna w zasadzie nie istnieje. System, który miałby chronić obywateli w sytuacjach kryzysowych lub wojennych, od wielu lat jest zaniedbany i wciąż nie do końca uregulowany prawnie. Ostatnie obowiązujące przepisy dotyczące obiektów ochronnych pochodzą z początku lat 90. XX w. i przestały być stosowane wraz z wejściem w życie nowych regulacji. Te bardziej zaszkodziły, niż pomogły. W 2022 r. w ramach stworzone przez rząd PiS ustawy o obronie ojczyzny zlikwidowano nawet stanowisko szefa obrony cywilnej. W praktyce oznaczało to pozbawienie kraju centralnego organu odpowiedzialnego za koordynację działań w sytuacjach kryzysowych. W wyniku tego przestały obowiązywać wcześniejsze rozporządzenia, plany ewakuacyjne i inne dokumenty regulujące funkcjonowanie Obrony Cywilnej.
Wejście do schronu pod budynkiem mieszkalnym na Grochowie, Warszawa, listopad 2022 r.
Foto: Filip Klimaszewski / Newsweek
Istniejące w Polsce schrony są w większości zaniedbane. Pomieszczenia pod wieloma szpitalami, dawniej służące do ochrony personelu i pacjentów w razie ataku chemicznego lub konwencjonalnego, obecnie często przypominają magazyny lub pomieszczenia gospodarcze. W wielu z nich leżą przestarzałe maski przeciwgazowe, stare fotele szpitalne i sprzęt medyczny, który dla współczesnych wymogów bezpieczeństwa jest bezużyteczny. Nawet jeśli obiekt formalnie istnieje, jego stan techniczny, wyposażenie i zdolność do przyjęcia ludności są wątpliwe. W praktyce wiele schronów można jedynie określić jako ukrycia typu III, czyli miejsca zapewniające minimalną ochronę. Nie spełniają one współczesnych norm budowlanych i sanitarnych, a ich użytkowanie w razie poważnego zagrożenia byłoby wysoce problematyczne.
Problem dotyczy nie tylko zwykłych obywateli, ale także instytucji państwowych i samorządowych. Duża część administracji średniego szczebla, w tym na poziomie województw i dużych miast, nie dysponuje żadnymi podziemnymi obiektami umocnionymi, które mogłyby służyć do zabezpieczenia personelu w czasie kryzysu. Oznacza to, że w razie zagrożenia kluczowe ośrodki decyzyjne państwa nie mają odpowiedniej infrastruktury do ochrony swojego personelu ani do prowadzenia działań operacyjnych w bezpiecznych warunkach.
Eksperci, jak Aleksander Fiedorek, od lat podkreślają, że brak przepisów technicznych regulujących budowę i wyposażenie obiektów ochronnych stwarza iluzję bezpieczeństwa. W praktyce nawet podziemne parkingi, które niekiedy są wskazywane jako alternatywa dla schronów, nie spełniają wymogów, jakie powinny mieć budowle przeznaczone do ochrony ludności. Problemy obejmują m.in. brak odpowiedniej wentylacji, ryzyko zagruzowania wejść, które uczyni z tych schronień pułapki, ograniczoną odporność konstrukcji oraz brak wyposażenia sanitarnego i medycznego.
Jak odbudować obronę cywilną? Lekcja z Ukrainy
Sytuacja w Polsce stoi w jaskrawej sprzeczności z doświadczeniami Ukrainy, która w ciągu ostatniej dekady budowała system obrony cywilnej odpowiadający wymaganiom XXI w. W momencie agresji rosyjskich „zielonych ludzików” w 2014 r. ukraińskie schrony były w podobnym stanie jak polskie, czyli zaniedbane i częściowo rozkradzione.
Jednak w ciągu ostatnich pięciu lat wprowadzono szereg nowoczesnych rozwiązań.
Opracowano m.in. system komunikacji obejmujący nie tylko tradycyjne oznakowania „do schronu”, lecz także aplikacje mobilne, które w trybie offline prowadzą obywateli do najbliższego obiektu ochronnego. Kod QR do aplikacji jest dostępny na przystankach komunikacji miejskiej, biletach czy rachunkach w restauracjach, co znacznie ułatwia szybkie dotarcie do schronienia w razie zagrożenia. Polska w tym zakresie pozostaje daleko w tyle. Schronów brakuje, są w złym stanie, a ich lokalizacja jest często niejawna. Aplikacji informujących o zagrożeniu także brak.
Brak obowiązujących przepisów prawnych oraz wytycznych technicznych oznacza, że w praktyce system obrony cywilnej w Polsce nie funkcjonuje. Obywatele nie mają gwarancji ani informacji, gdzie mogą się schronić w razie ataku, ani jak powinny wyglądać obiekty ochronne. W rezultacie bezpieczeństwo ludności zależy głównie od indywidualnej inicjatywy – przygotowania zapasów wody, jedzenia i leków, a także ewentualnego wzmocnienia piwnic lub własnych ukryć. Eksperci podkreślają, że w razie zagrożenia kluczowe jest zachowanie spokoju i racjonalne planowanie działań, ponieważ państwowy system ochrony ludności w obecnym kształcie nie zapewnia realnej ochrony.
Kolejną kwestią, która pojawia się w przestrzeni publicznej to rzekome „przepuszczenie” rosyjskich bezzałogowców przez ukraińską, czy też polską obronę przeciwlotniczą. Tyle że żaden zintegrowany system obrony przeciwlotniczej nie jest w stanie w 100 proc. przechwycić wszystkich środków napadu powietrznego.
Widać to w Ukrainie, która z atakami – także na skalę znacznie większą niż ten z 10 września zmaga się od lat zaprzęgnęła do systemu rozpoznania także zwykłych cywili. Rząd Ukrainy zlecił opracowanie aplikacji o nazwie jePPO, dzięki której każdy obywatel może automatycznie zgłosić statek powietrzny i kierunek, w którym leci. W ten sposób dowództwo obrony przeciwlotniczej może w czasie rzeczywistym śledzić trasę lotu samolotów, śmigłowców, pocisków manewrujących, czy bezzałogowców. Ułatwia to kierowanie obroną przeciwlotniczą i znakomicie uzupełnia militarny system ostrzegania.
Jak się chronić przed atakami z powietrza. Lekcja z wojny w Ukrainie
Ukraiński system obrony cywilnej w wielu przypadkach może być traktowany jako wzorcowy dla państw wschodniej flanki NATO. Zwłaszcza dla Polski, która obrony cywilnej nie posiada. Jedyne porównywalne do ukraińskich rozwiązanie, które jest dla nas dostępne to system powiadamiania o zagrożeniach Alert RCB. Tyle że jak było to widać dzisiaj, alerty nie zawsze są wystarczające.
Stworzony system znakomicie sprawdził się podczas działań wojennych, a wdrożenie do zadań wojennych służb cywilnych obyło się bez większych zgrzytów. Ukraińcy przy tym modyfikowali go wraz z biegiem działań, rozszerzając niektóre zadania służb cywilnych, jak np. rozminowywanie oswobodzonych terenów i neutralizowanie niewybuchów. Polacy o takich rozwiązaniach mogą jeszcze pomarzyć, a rozwiązania w systemie obrony cywilnej zatrzymały się na czasach Zimnej Wojny. I co gorsze wyparowała wówczas posiadana wiedza i systemowe rozwiązania. Dziś polski system Obrony Cywilnej w przypadku zagrożenia z powietrza niewiele się różni od tego, którym Polscy dysponowali we wrześniu 1939 r.