„Polskie kino musi być mocne i bezkompromisowe, mierzyć się z tym, co najgroźniejsze i najważniejsze” — mówiła mistrzyni Agnieszka Holland. Debiutująca Emi Buchwald wtórowała jej: „Chciałabym, żeby polskie kino, a nie nastroje w Polsce, było radykalne”. Filmy tych dwóch reżyserek spotkały się na jubileuszowym 50. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych w Gdyni.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Stojąc na dwóch biegunach doświadczenia i kariery, artystki odpowiadały w gruncie rzeczy na to samo pytanie: jakie jest dziś polskie kino?
Holland w filmie „Franz Kafka”, nagrodzonym Srebrnymi Lwami (w kinach od 24 października), przypomina, że kino biograficzne nie powinno być jedynie kronikarskim zapisem. Jej najnowsze dzieło staje się laboratorium formy, łączy porządki, tworząc obraz na wskroś postmodernistyczny, pełen niepokoju. Holland opowiada o świecie przełomu epok: wojnach, kryzysach gospodarczych, narastającym antysemityzmie. Wszystko to staje się narracją, która kształtowała życie i twórczość autora „Procesu”. W tym sensie „Franz Kafka” nie jest tylko filmem biograficznym, to manifest artystyczny, przypomnienie, że sztuka musi wyprzedzać swoją epokę. Reżyserka wyraźnie apeluje też do filmowców: potrzebujemy kina podejmującego ryzyko formalne, które znajdzie język docierający do nowych pokoleń wychowanych na mediach społecznościowych i sztucznej inteligencji.
Bez wątpienia udało się to Emi Buchwald, debiutującej reżyserce, w „Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej” (m.in. nagroda za reżyserię, za najlepszą drugoplanową rolę dla Karoliny Rzepy i Złoty Pazur). O tym subtelnym, intymnym filmie, ale nie mniej ważnym, docierającym do milenialsów i zetek, dyskutowano najmocniej na festiwalu w Gdyni. Buchwald mówi o radykalności wyrażanej nie w wielkich gestach, lecz we wrażliwości. Proponuje kino zakorzenione w mikrohistoriach, w kruchych relacjach między rodzeństwem, w obserwacji codzienności. Wygrywa za sprawą autentyczności.
Zaskakujące werdykty
Nie inaczej jest w przypadku laureata Złotych Lwów i Nagrody Publiczności — filmu „Ministranci” Piotra Domalewskiego (w kinach od 21 listopada). Tutaj zaskoczenie, bo nieczęsto zdarza się, że wybór widzów pokrywa się z decyzją jurorów. Piotr Domalewski snuje opowieść ciepłą, intymną i na wskroś ludzką. Jego bohaterowie, chłopcy w białych komżach (reżyser sam przez 12 lat był ministrantem), zamiast podążać za dyscypliną instytucji Kościoła, zakładają raperski gang. Pragną naprawić ich małą ojczyznę. To historia prosta, ale nie naiwna; zabawna, wzruszająca w wymowie. Domalewski unika moralizowania, dlatego „Ministranci” emanują szczerością, a ich rdzeniem jest wiara w dobro tego świata, wciąż możliwe do uratowania.
Z kolei jedno z najgłośniejszych wydarzeń roku, czyli premiera „Chopin, Chopin!” Michała Kwiecińskiego, jednego z najdroższych polskich filmów w historii (w kinach od 10 października), przyjęto ambiwalentnie. To produkcja rzetelnie zrealizowana: dopracowane kostiumy, imponująca scenografia, perfekcyjna forma. Genialna rola Eryka Kulma w roli Chopina, rozdartego między chorobą a pragnieniem życia, miłości i muzyki. A jednak pod błyszczącą oprawą brakuje tego, czego wielu oczekiwało: emocjonalnego drżenia, iskry, która rozpala i zostaje z widzem na długo.
Na drugim biegunie znalazł się „Dom dobry” Wojciecha Smarzowskiego (w kinach od 7 listopada). Reżyser wraca do swoich najmocniejszych tematów, rodzinnych dramatów i przemocy, tym razem opowiedzianych w nielinearnej konstrukcji, gdzie każda historia jawi się jako niepełna, a prawda jest trudna do uchwycenia. To kino, które polaryzuje: dla jednych boleśnie mocne i przejmujące, dla innych powtarzające znane chwyty twórcy. Jednak jedno pozostaje bezsporne, filmu „Dom dobry” nie powinno się ignorować. W mojej ocenie, dzięki znakomitym rolom Agaty Turkot i Tomasza Schuchardta oraz sprawnej reżyserii film Smarzowskiego zostawia trwały ślad. W Gdyni został niesłusznie pominięty, lecz to widzowie przesądzą, czy zyska należne mu uznanie.
Debiutanci rządzą
Tegoroczny festiwal pokazał wyraźnie, że w polskim kinie nie wystarczy już wielkie nazwisko ani doniosły temat. Widzowie coraz mocniej domagają się filmów, które nie tylko opowiadają o ważnych sprawach, lecz przede wszystkim dają poczuć. Widać to szczególnie w rosnącej roli kina gatunkowego. To ono najlepiej potrafi mówić językiem trafiającym do widzów, sugestywnym, wolnym od sztuczności. O Złote Lwy walczyły więc filmy, które jeszcze niedawno trudno byłoby sobie wyobrazić w głównym konkursie: „LARP. Miłość, trolle i inne questy” Kordiana Kądzieli (w kinach od 17 października), mądra komedia przygodowa o nieudaczniku odnajdującym sens życia w świecie gier fabularnych, czy „Życie dla początkujących” Pawła Podolskiego (w kinach od 24 października), debiutancka, kampowa opowieść o wampirzycy z domu spokojnej starości, która bawi absurdem, a jednocześnie dotyka tematów śmierci i samotności. Obok nich mocno wybrzmiał „Brat” Macieja Sobieszczańskiego, czyli kameralny dramat o sile rodziny. Nie bez powodu nagroda dla najlepszej aktorki trafiła do Matyldy Giegżno za rolę w „Światłoczułej” Tadeusza Śliwy, melodramacie skrojonym pod szeroką publiczność, gatunku, którego polskie kino tak długo unikało.
Dziś najmocniejszy głos w polskim kinie nie należy już do mistrzów, tylko do debiutantów. To młodzi reżyserzy i reżyserki przejęli scenę, mówiąc językiem, którego starsze pokolenie wciąż nie chce albo po prostu nie potrafi zrozumieć. Jedni wciąż grzebią się w wielkich narracjach, opowiadają o sobie, budują monumentalne pomniki własnej przeszłości. Drudzy, młodsi, kierują kamerę na to, co naprawdę nas dotyczy: na emocje i relacje. I choć między tymi pokoleniami istnieje przepaść, to właśnie ona otwiera dziś kino na nowe możliwości.
Weźmy choćby nagrodzony za najlepszy debiut reżyserski oraz wyjątkowy wkład artystyczny prezentowany w sekcji Perspektywy „Północ/Południe” w reżyserii Sebastiana Pańczyka (jesienią w serwisie streamingowym Canal+), gdzie zamiast linearnie opowiedzianej fabuły dostajemy muzyczno-filmowy kolaż pulsujący w rytmie współczesnej wrażliwości młodzieży. Głównym bohaterem i narratorem jest sam Quebonafide, wracający do kluczowych momentów kariery i otwarcie mówiący o własnych zmaganiach z chorobą afektywną dwubiegunową, a jego sztuka staje się sposobem na przepracowanie doświadczeń. Całość dopełniają specjalnie skomponowane na potrzeby filmu utwory, nadając projektowi charakter nie tylko artystycznego wyznania, ale i szczerego świadectwa.
I są jeszcze nowe twarze: objawienia aktorskie. Źródłem prawdy w „Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej” okazuje się całe filmowe rodzeństwo. Karolina Rzepa (nagrodzona w Gdyni za najlepszą drugoplanową rolę kobiecą) znakomicie wciela się w najstarszą z sióstr, dźwigającą odpowiedzialność za młodszych. Tymoteusz Rożynek, znany szerzej jako raper Szczyl, wnosi na ekran wrażliwość. Pierwsze skrzypce gra jednak Bartłomiej Deklewa, znany m.in. z serialu „Absolutni debiutanci”. W filmie Buchwald jego Benek miota się z własnymi lękami, nie umiejąc pogodzić się z życiowymi zmianami.
Ale to niejedyne odkrycia festiwalu. Magdalena Maścianica w „Życiu dla początkujących” uczyniła ze swojej bohaterki, wampirzycy, postać głęboko ludzką. Agata Turkot w „Domu dobrym” za sprawą psychologicznej precyzji w budowaniu roli pokazała spektrum emocji od radości do traumy. A Filip Zaręba, błyskotliwy debiutant z „LARP. Miłość, trolle i inne questy”, urzekł połączeniem męskości z chłopięcością (aktor zagrał też w drugim sezonie „1670”). Wszyscy oni razem dają obraz nowej fali aktorstwa empatycznego.
Festiwal różnic
Jubileuszowy 50. FPFF ujawnił głębokie pęknięcie między pokoleniami. Starsi wciąż wierzą w wagę tematów i własne doświadczenia, mierzą się z historią, polityką, wielkimi traumami, ale często gubią w tym emocję, której publiczność zawsze najbardziej pragnie. Młodsi idą w przeciwną stronę: skupiają się na relacjach rodzinnych, intymnych gestach i szczerości, budując kino bliskie codzienności. Ta różnica języków nie jest przypadkiem, to odbicie rzeczywistości, w której jedni patrzą na siebie, a drudzy próbują zrozumieć tych obok.
Bez gatunkowości kino nie ma dziś szans na prawdziwy dialog z publicznością. Od melodramatu („Światłoczuła”), przez komediodramat („Ministranci”) po campową groteskę („Życie dla początkujących”) i eksperyment muzyczny („Północ/Południe”) to właśnie tam pojawiła się energia. Debiutanci nie boją się mieszać konwencji, łączyć dokumentu z musicalem czy horroru z komedią romantyczną. I nie boją się ujawniać skrajnych emocji, które starsi często chowają za fasadą powagi. „Chciałabym, żeby polskie kino było radykalne” — mówiła w Gdyni Emi Buchwald. Radykalność ma dziś różne oblicza: formalne („Franz Kafka”), tematyczne („Dom dobry”) i emocjonalne („Nie ma duchów w mieszkaniu na Dobrej”). Pytanie, czy polskie kino pójdzie dalej tą drogą, zależy od odwagi twórców, wytrwałości producentów i gotowości widzów. Jubileusz był celebracją, ale może okazać się też początkiem nowego rozdania, jeśli młodzi dostaną szansę, by mówić własnym językiem.
