Dzieła pierwszej awangardy z początkowych dekad XX w. spotykają się z najnowszymi, niemal świeżo zdjętymi z warsztatu artysty, obiektami sztuki nowoczesnej i wchodzą z nimi w dialog. Tworzą wielogłos i wspólnie tłumaczą nam świat. Jest to materiał do poszukiwań i przemyśleń, których jedna wizyta w MS2 raczej nie załatwi.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
To wystawa wielokrotnego użytku. Jest niezwykle bogata i pełna cukierków wizualnych. Jak choćby pierwszy „liczony” obraz Romana Opałki, który zaczyna się od liczby 1. Wszyscy będziemy musieli tu wracać, bo nie sposób przyswoić tego bogactwa za jednym razem — mówi Daniel Muzyczuk, dyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi i członek zespołu kuratorskiego wystawy ”Sposoby widzenia”, w skład którego wchodzą również Jakub Gawkowski, Paweł Polit, Katarzyna Różniak-Szabelska i Franciszek Smoręda. Ich misją stało się przywrócenie do publicznej przestrzeni niezwykle cennej stałej kolekcji muzeum, zdemontowanej i wtrąconej do magazynów przez nominowanego w czasach koalicji PiS na dyrektora Andrzeja Biernackiego (mowa o wystawie „Atlas nowoczesności”, której kuratorem był poprzedni wieloletni dyrektor muzeum Jarosław Suchan).
To właśnie swojej kolekcji Muzeum Sztuki w Łodzi zawdzięcza miano jednej z pierwszych instytucji na świecie poświęconych sztuce nowoczesnej.
— Można śmiało powiedzieć, że w tej dziedzinie byliśmy pierwsi. Co prawda kilka miesięcy wcześniej, pod koniec 1929 r., otwarto nowojorskie MoMA, jednak nie prezentowano tam wówczas sztuki nowoczesnej — pojawiła się dopiero w 1936 r. wraz z wystawą poświęconą kubizmowi. Wcześniej eksponowano głównie dzieła impresjonistów, zgodne z gustem fundatorki, lady Abby Rockefeller — mówi Leszek Karczewski, wicedyrektor Muzeum Sztuki w Łodzi.
Zaczęło się od podarunków
Łódzka kolekcja zaczęła się od dzieł podarowanych przez Władysława Strzemińskiego, Katarzynę Kobro i Henryka Stażewskiego, czyli artystów awangardowych z grupy a.r. Wybitni twórcy z kontaktami w świecie mogli liczyć na przyjacielskie gesty i podarunki m.in. ze strony środowisk paryskich. Bez fundatora — prywatnego czy też państwowego — sami artyści zgromadzili największą wówczas w Europie kolekcję sztuki awangardowej. Grupa a.r. (skrót od „artyści rewolucyjni”) sztukę zaprzęgała do służby społeczeństwu. Ich dzieła miały być dostępne dla łódzkich robotników i robotnic. Nie wszystkie przetrwały wojnę. Zaginął m.in. jeden z pierwszych kolaży Picassa, podarowany przez autora. Jednak do dziś ten zbiór to rdzeń łódzkiej kolekcji. Przekazywanie dzieł w darze przez kolekcjonerów, instytucje czy samych artystów, na wzór pierwszych awangardowych donatorów, stało się w Łodzi tradycją. W tej chwili trwa donacja „Dary przyjaźni”, w której bierze udział 90 artystów z całego świata.
Przyjaźń i sztuka
Część najnowszych darów znalazła miejsce na wystawie „Sposoby widzenia”. Jest wśród nich portret skrzypaczki Wandy Wiłkomirskiej pędzla Wilhelma Sasnala, przemalowany, jak artysta ma w zwyczaju, z fotografii, tu — encyklopedycznej. „Sasnal zamraża wizerunek postaci w pozie, przekształcając fotografię dokumentalną w refleksję malarską nad obecnością i nieobecnością w kulturze wizualnej” — piszą kuratorzy. Jest także przejmująca instalacja słoweńskiej grupy IRWIN zatytułowana „Pogrzeb sztuki”. Realistyczne do złudzenia zwłoki twórcy suprematyzmu Kazimierza Malewicza spoczywają w trumnie zaprojektowanej przez jednego z jego studentów, według prawideł tego kierunku w sztuce. A wszystko w pogrzebowych oparach zapachu białych lilii. „Pogrzeb sztuki” uderza obuchem, za to inne z podarowanych ostatnio dzieł, wiszące tuż obok „Bez tytułu (Nocne niebo)” autorstwa Sharon Lockhart, na pierwszy rzut oka nie pokazuje nic. Czarny obraz wykonany w technice cyjanotypii wymaga długiego wpatrywania się. Nie każdy i niekoniecznie za pierwszym razem będzie w stanie coś dostrzec. „Artystka zmusza widza, żeby się zatrzymał: oko musi przyzwyczaić się stopniowo do ciemnych niuansów obrazu, by dostrzec ukrytą kompozycję. Lockhart buduje intymne doświadczenie patrzenia, łącząc kontemplację z refleksją nad czasem, pamięcią i ulotnością zjawisk” — opisują kuratorzy.
Myśl ojca założyciela
Ideą Muzeum Sztuki w Łodzi — instytucji, która ma awangardę w genach — jest także pokazywanie sztuki w sposób awangardowy. Dysponując kolekcją 16-17 tys. obiektów, nie koncentruje się na samym eksponowaniu, lecz na opisywaniu rzeczywistości poprzez sztukę.
I właśnie tak skonstruowana jest nowa wystawa stała w MS2, czyli oddziale Muzeum Sztuki mieszczącym się w dawnej fabryce Izraela Poznańskiego przy Ogrodowej 19. Jej tytuł nawiązuje do telewizyjnego cyklu historyka sztuki Johna Bergera, a także do ”Teorii widzenia” autorstwa Władysława Strzemińskiego — artysty, którego w Łodzi często określa się mianem ojca założyciela muzeum.
— To niezwykle nowatorska praca jak na czasy, w których powstała, czyli lata 50. XX w. Strzemiński analizuje w niej, w jaki sposób kontekst społeczny wpływa na rozwój świadomości wzrokowej artysty, a w konsekwencji — na kształt i odbiór dzieła. Otwarcie wystawy zbiega się z publikacją pierwszego angielskiego wydania ”Teorii widzenia” — podkreśla Leszek Karczewski.
Widzenie jako konstrukt
Wystawa „Sposoby widzenia” eksploruje więc zagadnienie widzenia, patrzenia, gapienia się, dostrzegania albo niedostrzegania, zarówno jako czynność uwarunkowaną fizjologicznie, jak i konstrukt społeczno-polityczny, który poddaje się kontekstowi i zależnie od niego wydobywa na światło dzienne znaczenia, osoby czy zjawiska, a inne przeciwnie — pomija i strąca w niebyt.
Do wielowątkowej opowieści na ten temat, którą kuratorzy snują na trzech poziomach MS2, posłużyło 400 prac ponad 200 artystek i artystów pogrupowanych w 13 rozdziałów. Poza wymienionymi już w tekście są to Alina Szapocznikow, Max Ernst, Paul Klee, Wojciech Fangor, Edward Dwurnik, Tadeusz Kantor, Władysław Hasior, Andrzej Wróblewski, Le Corbusier, Witkacy, Maria Jarema, Zofia Rydet, R.H. Quaytman, Katja Novitskova, Marysia Lewandowska, Frank Bowling, Zbigniew Libera. Lista znakomitości jest długa.
Dzieła sztuki nie są tu jednak wyłącznie obiektami do podziwiania, ale narzędziami krytycznego patrzenia na rzeczywistość. Pozwalają odczytywać kody kulturowe, a nawet idą dalej, bo pozwalają te kody dekonstruować, a w rezultacie także obnażać stereotypy i luzować więzy, które one narzucają.
Widoczność i niewidzialność
Kuratorzy zrezygnowali z chronologii, za to tę nielinearną podróż porządkuje obecność „kapsuł” — niewielkich nisz, które gromadzą prace i dokumenty wyznaczające kluczowe momenty rozwoju muzeum oraz kontekst historyczny: od słynnej Sali Neoplastycznej Strzemińskiego z 1948 r. po transformację lat 90. Warto się przy nich zatrzymać.
Wystawę rozpoczyna rozdział „Wszystko zależy od punktu widzenia” zaczerpnięty z tytułu obrazu Franciszki Themerson badającego płynność spojrzenia i niestałość znaczeń w procesie percepcji przekazu. Obok namalowanego przez nią ekranu wisi ekran prawdziwy, a na nim zapętlony film Margaret Raspé „Sadysta bije ewidentnie niewinne”. Artystka rejestrowała codzienne, banalne czynności domowe kamerą umieszczoną na głowie, pokazuje te niedostrzegalne społecznie prace z perspektywy osoby je wykonującej. Brzmi jak kontent na social media, gdyby nie fakt, że powstało w 1971 r. jako jeden z pierwszych przykładów feministycznej sztuki wideo.
Dyskusja nad widocznością i niewidzialnością toczy się na wielu poziomach. I samo muzeum mimowolnie staje się jej przedmiotem. Bo, jak piszą kuratorzy, w decyzję o tym, co pokazać na wystawie, wpisana jest także decyzja, że coś musi zostać pominięte.