Kiedy wdowa udaje się do firmy, dla której zmarły mąż jeździł tirem, dowiaduje się, że nie tylko nie ma co marzyć o odszkodowaniu, ale być może sama będzie musiała zapłacić firmie za zatopione mienie. Bo „długi się dziedziczy”. Serial Netfliksa „Heweliusz” pokazuje, jak traktowano ludzi w rzeczywistości lat 90.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że z nami jesteś!
Foto: Newsweek
Po „Wielkiej wodzie” (2022 r.) pokazującej, jak powódź w 1997 r. zatapia Wrocław, duet Jan Holoubek i Kasper Bajon biorą na warsztat kolejną głośną katastrofę lat 90. — zatonięcie promu Heweliusz. I w poprzedniej, i w najnowszej produkcji twórców bardziej chyba niż sama katastrofa interesuje jej społeczno-polityczny kontekst. W „Wielkiej wodzie” widzieliśmy, jak do tragedii przyczyniło się niezdolne skorzystać z wiedzy ekspertów, działające po omacku, nieefektywne państwo z tektury. W „Heweliuszu” twórcy pokazują nie tylko to, jak transformacyjna Polska stworzyła warunki, w których mogło dojść do tragedii, ale także to, jak próbowała ją zatuszować, niesłusznie obwiniając kapitana i załogę statku.
Heweliusz — to jest winny katastrofy?
Główną narracyjną ramę produkcji stanowi prawne postępowanie mające oficjalnie ustalić przyczyny katastrofy. W dwóch ostatnich odcinkach serial zmienia się w zasadzie w dramat sądowy. Choć jeszcze zanim Izba Morska zacznie przesłuchania świadków, doskonale wiemy, że załoga statku nie będzie mogła liczyć na sprawiedliwość, że to ona — a zwłaszcza tragicznie zmarły w katastrofie kapitan — zostali wybrani jako kozły ofiarne.
Twórcy „Heweliusza” podczas uroczystej premiery serialu
Foto: FOTON/PAP / PAP
Prowadzący proces dokładają wszelkich starań, by przedstawić kapitana i załogę jako osoby niekompetentne, zaniedbujące swoje obowiązki, obarczone problemami zdrowotnymi uniemożliwiającymi im pełnienie służby na morzu. Prasa pisze o rzekomych problemach alkoholowych kapitana.
Za katastrofę, w której zginęło 56 osób, ktoś musi bowiem beknąć. A wszystkie najwyższe czynniki — z rządowymi na czele — są zgodne, że nie może być to armator. Jesteśmy na początku 1993 r., w kraju mamy dwucyfrowe bezrobocie, w wielu miejscach dobijające do 20 proc. Choć średnia pensja wynosi kilka milionów złotych, na co dzień w Polsce widać realną biedę. Armator jest ważnym pracodawcą na Pomorzu Zachodnim, regionie znanym z ostrych wystąpień społecznych. Wiceminister zakulisowo naciska więc, by wina nie spadła na armatora, w ten sposób chcąc ocalić miejsca pracy, jakie tamten zapewnia.
Wokół sprawy kręcą się też wojskowe służby specjalne przewożące na Heweliuszu tajemniczy ładunek — być może nielegalnie przemycaną broń. Twórcy nie wskazują jednak palcem na WSI jako na złowieszczą siłę odpowiedzialną za katastrofę — ma ona bowiem wielu ojców. Wyciągając syntezę z tego, co widzimy na ekranie, można powiedzieć, że za tragedię odpowiada przede wszystkim słabość i bylejakość instytucji Polski lat 90. oraz ekonomia polityczna transformacji. W kapitanacie w Świnoujściu nie ma nikogo, kto znałby niemiecki i potrafił zrozumieć komunikat z Niemiec o nadchodzącym znad Morza Północnego sztormie, Heweliusz jest wielokrotnie łatanym wrakiem, który dawno już powinien być wycofany z eksploatacji, ale armator oszczędza na czym może, prowadząc nierówną walkę o utrzymanie się na rynku w konkurencji z bogatszymi, zdolnymi latami stosować dumpingowe ceny firmami z zamożnych zachodnich państw.
Katastrofa Heweliusza. Bo „długi się dziedziczy”
Obok wątku politycznego mamy też wątek społeczny. Obserwujemy życie po katastrofie trzech dotkniętych nią rodzin: kapitana Andrzeja Ułasiewicza, zmarłego w katastrofie tirowca Marka Kaczkowskiego oraz jednego z ocalałych oficerów Witolda Skrimuntta. Wszystkie trzy są ze sobą głęboko połączone przez tragedię. Wdowy po Ułasiewiczu i Kaczkowskim mieszkają na tym samym warszawskim osiedlu, ich dzieci chodzą do tej samej szkoły. Skrimuntt zostaje mylnie zidentyfikowany jako Kaczkowski — Aneta Kaczkowska jedzie wraz innymi rodzinami na spotkanie z ocalonymi z katastrofy tylko po to, by przekonać się, że na miejscu nie ma jej męża, że właśnie została wdową, a jej dzieci sierotami.
Wątek Kaczkowskiej pokazuje, że rzeczywistość Polski lat 90. nie tylko rodziny załogi traktuje z buta. Gdy kobieta udaje się do firmy, dla której jej mąż jeździł tirem, by porozmawiać o odszkodowaniu, dowiaduje się, że jej małżonek nigdy nie był zatrudnionym na etat pracownikiem, tylko niezależnym przedsiębiorcą biorącym tira w leasing, a firma nie tylko nie wypłaci wdowie ani grosza odszkodowania, ale sama może domagać się od niej pieniędzy za zatopione mienie. Bo „przedsiębiorca odpowiada całym swoim majątkiem”, a „długi się dziedziczy”.
Aby mieć pieniądze na podstawowe potrzeby, Kaczkowska zastawia w lombardzie domowy sprzęt i elektronikę, ledwo stać ją na pokrycie kosztów z pogrzebu. Z wielkim poczuciem krzywdy, złości i gniewu patrzy na odbywający się na tym samym cmentarzu z towarzyszeniem salw honorowych pogrzeb Ułasiewicza — mężczyzny, którego obwinia za śmierć męża.
Czwartym kluczowym bohaterem jest kapitan Piotr Binter, naprzemiennie z Ułasiewiczem dowodzący Heweliuszem. Binter zasiada jako ławnik w próbującej zbadać katastrofę Izbie Morskiej i jako jedyny stara się zachować przyzwoicie. Czuje moralne zobowiązanie wobec rodziny tragicznie zmarłego kolegi. Jako jedyny próbuje zadawać pytania, co właściwie stało się z Heweliuszem.
Te wszystkie rodzinne wątki sprawiają czasem wrażenie nadmierni przeciągniętych, niektóre ze scen nie wnoszą zbyt wiele treści i powtarzają te same informacje. Bardziej skupione na rodzinnym wymiarze tragedii pierwsze trzy odcinki serialu mają słabszą dramaturgię niż dwa ostatnie zbudowane wokół procesu. Serial z pewnością mógłby zyskać, gdyby trochę skondensował narrację i przyspieszył tempo.
„Heweliusz” a „Czarbobyl”. Potrafimy robić jakościowe seriale
Mimo tej wady mamy do czynienia z naprawdę bardzo dobrą produkcją. Formuła „katastroficznego dramatu politycznego” udało się tu znacznie lepiej niż w „Wielkiej wodzie”. Z całą pewnością w „Heweliuszu” widać spójniejszą i zrealizowaną z wielką dyscypliną koncepcję wizualną. Dominują w niej szarości i burości — kolory polskiej zimy bez śniegu, z nagimi drzewami, wiecznie zachmurzonym niebem i słońcem zachodzącym po 16. Stale współpracujący z Holoubkiem operator Bartłomiej Kaczmarek doskonale pokazuje przytłaczającą melancholię tej pory roku oraz całą zgrzebność początku lat 90. — okresu, gdy sypie się kultura materialna pozostawiona przez PRL, a nowa dopiero się tworzy, na razie w zgrzebno-tandetnych formach.
Scena katastrofy i zatonięcia statku wygląda naprawdę przyzwoicie, cała filmowa maszyna zadziałała bardzo sprawnie. Doskonałą decyzją okazała się też to, by w pierwszych odcinkach pokazywać tylko urywki katastrofy i zaczekać z odsłonięciem jej pełnego obrazu do końca.
Bezbłędna od pierwszego do ostatniego planu jest reżyseria obsady. Trudno wyróżnić jedną rolę, ale być może najbardziej zasługuje na to Konrad Eleryk w roli Skrimuntta. Aktor obsadzany najczęściej w roli agresywnych mężczyzn z klasy ludowej tutaj tworzy zaskakującą kreację jako człowiek niezdolny pogodzić się z tym, że przeżył, i wrócić do cudem ocalonego życia.
„Heweliusz” będzie pewnie porównywany ze znakomitym brytyjskim „Czarnobylem” (2019). Ma podobną ambicję jak tamta produkcja — pokazać, jak szeroko rozumiany porządek polityczno-gospodarczo-społeczny doprowadził do dającej się uniknąć tragedii, tylko nie w schyłkowym Związku Radzieckim, a w początkach III RP. Choć to porównanie wypada na korzyść brytyjskiej produkcji, to „Heweliusz” nie pozostawia wątpliwości, że potrafimy robić w Polsce jakościową produkcję telewizyjną opowiadającą nasze historie.
