Co Polacy sądzą o migrantach? „Potrzeba kontroli jest silna”

Jak?

— Prowadząc mądrą politykę migracyjną. Zapytani o to, z jakimi korzyściami wiąże się wzrost imigracji do Polski, badani najczęściej wskazywali na rozwiązanie kwestii niedoboru pracowników w kluczowych branżach czy też zapełnienie miejsc pracy i stanowisk, w branżach, w których Polacy nie chcą pracować. Są też świadomi, że rosnąca migracja może stać się remedium na kryzys demograficzny w Polsce — nowi imigranci mogą się dokładać do emerytur dla Polek i Polaków.

Z waszego badania wynika, że większy niż zaciekawienie migracją jest jednak niepokój.

— Polska zawsze była krajem, z którego więcej imigrantów wyjeżdżało do pracy do innych krajów, niż przyjeżdżało tutaj, by pracować. Teraz to się powoli zmienia i jest naturalne, że nowe zjawisko wiąże się z niepokojem. Zapytaliśmy badanych, jakie emocje czują w związku z tym, że coraz więcej obcokrajowców wybiera Polskę jako miejsce zamieszkania. W 2023 r., kiedy po raz pierwszy zadaliśmy to pytanie, pierwszą emocją było zdziwienie. W 2025 r. na pierwszym miejscu pojawił się niepokój, a tuż po nim obojętność. Mieliśmy też w odpowiedziach lęk, ale dużo niżej, prawie na samym dole listy. A wcześniej była cała wiązka pozytywnych emocji, jak zadowolenie, duma, nadzieja.

Z czego wynika niepokój?

— Z jednej strony może wynikać z poczucia braku kompetencji decydentów politycznych — aż 63 proc. badanych uznało, że polski rząd źle sobie radzi z kwestią migracji, więc nie ufamy, że będzie potrafił skutecznie zająć się tym wyzwaniem. Z drugiej strony może mieć swoje źródło w mocno zakrzywionym przekazie medialnym. Polki i Polacy przede wszystkim boją się wzrostu przestępczości, zwiększenia zagrożenia terroryzmem oraz przeciążenia usług publicznych, takich jak opieka zdrowotna. Jednocześnie jednak są zdania, że podstawowym powodem imigracji do Polski nie jest zaangażowanie w działalność przestępczą czy działanie na szkodę naszego kraju. Obawa o bezpieczeństwo wydaje się zatem wyobrażona na podstawie stereotypów, o których tak dużo się mówi w mediach w kontekście migracji, mimo że nie mają one potwierdzenia w rzeczywistości. Są przecież badania, z których wynika, że migranci nie popełniają większej liczby przestępstw niż Polki i Polacy.

A co z osławionymi strefami szariatu, którymi od lat straszą prawicowi politycy? Boimy się ich?

— Jak już wspomniałam, Polki i Polacy mają mocno sceptyczne podejście do tego, jak media i politycy mówią o migracjach, chcieliby większej rzetelności i przejrzystości takiej debaty. W naszym badaniu używaliśmy siedmiu segmentów, które reprezentują grupy wyznające bardzo różne wartości, mające różne fundamenty moralne. Od bardziej liberalnych — takich jak Postępowi zapaleńcy czy Pasywni liberałowie — do bardziej konserwatywnych — Oddanych tradycjonalistów czy Spełnionych lokalistów. I wszystkie te segmenty zgodnie twierdzą, że politycy nierzetelnie informują o kwestiach związanych z migracjami. Zbyt rzadko mówią o korzyściach, ale też za rzadko mówią o problemach. I zbyt często sięgają po krzywdzące stereotypy na temat obcokrajowców.

A dlaczego Polacy mimo to głosują na jawnie antyimigranckie partie, takie jak Konfederacja, Konfederacja Korony Polskiej Grzegorza Brauna i PiS?

— Rzeczywiście nagonka na migrantów zaczęła się od PiS oraz Konfederacji, ale niestety mam poczucie, że inne ugrupowania, również te tworzące koalicję rządzącą, do pewnego stopnia przejęły tę narrację. W mediach, w polityce bardzo często zestawia się ze sobą dwie strony: proimigrancką i antyimigrancką. Ta narracja jest zero-jedynkowa: albo otwieramy granicę, albo szczelnie ją zamykamy. Tymczasem poglądy Polek i Polaków są dużo bardziej zniuansowane.

Czyli?

— Ludzie mają obawy, znają zagrożenia i wyzwania związane z rosnącą imigracją, ale widzą też dużo korzyści. Zadaliśmy takie pytanie: jakie są najważniejsze wyzwania, z którymi mierzy się dzisiaj Polska? Okazało się, że prowadzenie odpowiedzialnej polityki migracyjnej znalazło się dopiero na piątym miejscu, zostało wskazane przez 21 proc. badanych. Ten wynik pokazuje, że temat migracji zapisał się już na stałe w naszej świadomości i że badani oczekują konkretnych działań ze strony polskiego rządu i polityków, ale to nie jest dla nich priorytetowa sprawa.

A co jest?

— Na pierwszym miejscu jest poprawa jakości opieki zdrowotnej i to od dawna. Na drugim wzmocnienie polskiej armii, czyli kwestie związane z bezpieczeństwem. Na trzeciej pozycji zmniejszenie kosztów życia, a na czwartej zapewnienie bezpieczeństwa energetycznego. To są kwestie o wiele istotniejsze dla większości.

To, co uderza w wypowiedziach waszych rozmówców, to potrzeba kontrolowania migracji.

— Rzeczywiście, ta potrzeba kontroli jest silna, z tym, że nie oznacza zamkniętych granic, a raczej porządek i plan. Kiedy zapytaliśmy, co powinno być priorytetem w kontekście polityki migracyjnej, 73 proc. badanych powiedziało, że uzyskanie pełnej kontroli nad tym, kto przybywa do Polski, a tylko 20 proc., że zmniejszenie liczby przybywających osób. 7 proc. ankietowanych uważa, że należy zachęcać obcokrajowców do osiedlania się w naszym kraju. W wywiadach jakościowych pytaliśmy też, co ta kontrola oznacza dla Polek i Polaków.

Co odpowiadali?

— Po pierwsze, że kontrola powinna być wprowadzona w momencie przybywania nowych osób do naszego kraju. Chodzi przede wszystkim o lepszą weryfikację, kto przyjeżdża, skąd, kim jest ta osoba, jak długo chce u nas zostać. A po drugie, że ta kontrola nie powinna się kończyć w momencie wjazdu, tak by państwo wiedziało, co się dzieje z cudzoziemcami, przeciwdziałało możliwym problemom i mogło aktywnie zadbać o ich integrację z polskim społeczeństwem.

A co z zasiłkami dla migrantów? Dawać czy odbierać?

— Polki i Polacy nie są przeciwni temu, żeby osoby, którym zasiłki się naprawdę należą, je otrzymywały. Chcieliby tylko, żeby sprawdzać, czy tej konkretnej osobie przysługuje zasiłek. Żeby nie był wypłacany z automatu, tylko pod kontrolą. To dałoby im poczucie sprawiedliwości, której mocno potrzebują. Bezpieczeństwa i porządku, czyli przekonania, że wiedzą, co dzieje się w kraju w związku z rosnącą liczbą migrantów.

Bardzo silna jest ta potrzeba kontroli.

— Zadaliśmy jeszcze inne pytanie: czy jeśli chodzi o działania w zakresie migracji, powinniśmy się skupić tylko na bezpieczeństwie granic? Czy powinniśmy stworzyć nowe mechanizmy umożliwiające imigrantom i uchodźcom legalny wjazd do kraju? A może na obu kwestiach jednocześnie? Zdecydowana większość Polek i Polaków uważa, że powinniśmy zarówno zwiększyć bezpieczeństwo granic i kontrolę, jak również stworzyć nowe mechanizmy legalnego wjazdu do naszego kraju. To znowu pokazuje, że nie jesteśmy przeciwko migrantom i uchodźcom jako takim, tylko chcemy mieć poczucie, że wiemy kto, skąd, w jakiej liczbie do nas przyjeżdża.

I doceniamy, kiedy migranci są pracowici, uczą się języka polskiego, chcą się integrować.

— Tak, to prawda. Wyodrębniliśmy pięć wymiarów, które kształtują opinie o emigracji i imigrantach. Okazało się, że poza kontrolą bardzo ważna jest kontrybucja, czyli to, jak ludzie postrzegają wkład imigrantów i uchodźców w życie naszego kraju, w społeczeństwo. W wywiadach grupowych rozmówcy często przywoływali przykłady osób, z którymi pracują. Mówili, że przed wybuchem wojny w Ukrainie trudno było znaleźć pracowników na niektóre stanowiska. Pani, która pracowała w szpitalu, opowiadała, że mieli ogromny problem ze znalezieniem i utrzymaniem stałego personelu sprzątającego. A kiedy przyjechało do nas dużo osób z Ukrainy, problem zniknął.

A czy w tych wypowiedział pojawiał się ton wyższościowy wobec imigrantów, jaki czasem słychać w mediach społecznościowych?

— Rozmawialiśmy z różnymi grupami, od tych bardziej konserwatywnych do bardziej liberalnych, i pocieszające jest to, że w żadnej z nich nie dominowały głosy, że to jest nasz kraj, a migranci powinni wracać do siebie. Pojawiały się oczywiście obawy związane z tym, że nie chcemy, by sytuacja w Polsce była powtórką z tego, co widzimy w mediach we Francji czy w Niemczech. Ale zaskoczyło nas to, że badani rozumieli, że to rola instytucji publicznych, żeby temu zapobiec.

Mówili, co konkretnie należałoby zrobić?

— Mieli duże oczekiwania, że państwo powinno aktywnie angażować się w integrację migrantów i uchodźców. Mówili: nie chcemy, żeby w Polsce pojawiły się tzw. getta, w których mieszkają osoby przebywające z innych krajów. Chcemy takich polityk integracyjnych, które będą temu zapobiegały. Co ciekawe, zapytaliśmy też o poparcie dla powstania centrów integracji cudzoziemców. I mimo że narracja w mediach na ten temat była mocno negatywna i silnie polaryzująca, ponad połowa Polek i Polaków uważa, że to dobry pomysł i centra powinny powstawać. Tylko 27 proc. jest przeciwnego zdania.

Wygląda na to, że Polacy są rozsądniejsi niż politycy.

— Wierzymy, że rzeczywiście opinie Polek i Polaków są dużo mniej spolaryzowane niż to, co słyszymy w mediach. W naszym badaniu segmentacyjnym wyodrębniliśmy dwie najbardziej skrajne grupy: Oddani tradycjonaliści i Postępowi zapaleńcy. Jedni są przeciwko migracji, drudzy zdecydowanie za, ale wszyscy reprezentują jedynie 6,7 proc. społeczeństwa. Ponad 80 proc. wyraża dużo bardziej umiarkowane, zniuansowane postawy w stosunku do migrantów i uchodźców. Niestety o tym się nie mówi, bo w mediach dużo lepiej niosą się tematy grające na negatywnych emocjach. I dlatego staramy się pokazywać, że rzeczywistość nie jest czarno-biała, jest dużo więcej odcieni szarości. Cieszy nas, że Polki i Polacy widzą, że debata o migracji jest pełna stereotypów, które straszą, a nie mówią o realnych wyzwaniach i o tym, jak możemy sobie z nimi radzić. Powinniśmy o tych wyzwaniach mówić w konstruktywny sposób, by dawać poczucie, że jesteśmy w stanie im sprostać.

Zaskakujące jest to, jak badani opisywali modelowe podejście państwa do przyjmowania migrantów.

— To nas rzeczywiście zdziwiło. Poprosiliśmy uczestników fokusów, żeby powiedzieli, jakie jedno słowo powinno opisywać politykę Polski w stosunku do rosnącej migracji. I na pierwszym najczęściej pojawiły się słowa takie jak równowaga, rozsądek, kontrola, otwartość. Na kolejnym miejscu była praca i sprawiedliwość. To może być zaskakujące, ale dobrze opisuje to, o czym rozmawiamy. Polki i Polacy mają dużą potrzebę sprawiedliwości. Nie chcą mieć poczucia, że są traktowani gorzej od osób, które do nas przyjeżdżają. I jeśli się im zapewni przejrzyste polityki migracyjne, rzetelne informacje, kto do nas wjeżdża, to nie są przeciwni imigracji. Są na nią otwarci, ale potrzebują równowagi, rozsądku i kontroli.

Potrzebują też wdzięczności.

— To prawda, zwłaszcza w kontekście osób, które przyjechały do nas z Ukrainy. Mamy poczucie, że dużo od siebie daliśmy, zwłaszcza na początku, kiedy rozpoczęła się agresja Rosji na Ukrainę. I chcielibyśmy mieć poczucie, że ten nasz wkład został doceniony.

*Zofia Włodarczyk jest doktorką nauk humanistycznych i starszą specjalistką ds. badań w More in Common Polska. Socjolożka z doświadczeniem w realizacji badań dla instytucji politycznych, ruchów społecznych i organizacji międzynarodowych. Absolwentka Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, gdzie obroniła doktorat z socjologii ze specjalizacją w obszarze praw człowieka. Raport „Porozmawiajmy poważnie o migracjach” przygotowała razem z Urszulą Karaś.