Mówi się, że niektóre sprawy lepiej odłożyć między bajki. Samo rozpoczęcie tekstu od słów „mówi się” powinno budzić czujność. Bo co to właściwie znaczy? Gdzie podmiot? Kto mówi? Dalej robi się tylko gorzej. Jakie bajki? Które sprawy są niektórymi? Spróbuję to krok po kroku wyjaśnić, proszę o chwilę cierpliwości.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Chodzi mi o to, że zdarzają się w naszym życiu, zwłaszcza tym społecznym, chociaż również w prywatnym, ale ja tu nie o tym, zdarzają się takie historie, że trudno w nie uwierzyć. Wynika to pewnie w ogromnej mierze z tego, że prawdziwość jest czymś zupełnie innym niż prawdopodobieństwo, na co uwagę zwrócił w „Poetyce” Arystoteles, twierdząc, że właśnie dlatego, iż zasadniczym rdzeniem tragedii jest jej fabuła — która powinna cechować się wewnętrzną spójnością oraz mieć sens — nie wolno opierać jej na historiach „z życia wziętych”. Bo życie zbyt często, choć prawdziwe, nie jest wcale prawdopodobne. Zaskakuje nas zdarzeniami, których najbardziej szalony awangardowy artysta po ekscentrycznych narkotykach by nie wymyślił. Fabuła zaś powinna być spójna, a jej zasady jasne.
Jeśli chcesz stworzyć komedię, to przemiana losu głównego bohatera powinna prowadzić od nieszczęścia do szczęścia, w wypadku tragedii dokładnie na odwrót. Perypetie powinny z siebie nawzajem wynikać, charaktery postaci muszą cechować się konsekwencją (Stagiryta mówi, że nawet jeśli ktoś jest niekonsekwentny, powinien być niekonsekwentny konsekwentnie), rytm wiersza ma odpowiadać przekazywanej emocji, podobnie jak muzyka, taniec, maski i dekoracje na scenie. Wszystko to w imię osiągnięcia celu tragedii: tak trzeba widza w opowieść wciągnąć, żeby poczuł, że to o nim, żeby poczuł litość i trwogę, a na koniec by sam doświadczył głęboko transformacyjnego, autentycznego i oczyszczającego wzruszenia, po grecku katharsis.
Jasno z tego wynika, że gdybym z jakiegoś powodu postanowiła napisać dobrą tragedię, to w żadnym razie nie powinnam szukać dla niej inspiracji w otaczającym mnie świecie. Kto by w to uwierzył? Kogo by to wzruszyło? Gdybym na przykład osnuła moją opowieść na historii Funduszu Sprawiedliwości i państwowych środków, które zostały jedną ręką zagrabione, a drugą hojnie wydane na kupowanie poparcia i głosów?
Mogłabym bohaterką mojej sztuki uczynić, dajmy na to, posłankę Marię — kobietę o przenikliwym głosie i specyficznej frazie, która zapewniałaby, że nie przywłaszczyła sobie „ani złotóweczki, ani grosiczka” z publicznych pieniędzy, chociaż jednocześnie posłaniec wiozący jej listy straciłby życie od barbarzyńskiej strzały i zawartość jego worka ujrzałaby światło dzienne. Dowiedzielibyśmy się, że posłanka Maria dowolnie dysponowała pieniędzmi podatników, wydając je bez opamiętania na rozmaite cele, ale tylko w swoim okręgu wyborczym. Nimbyśmy jednak skupili się na jej losach, o uwagę naszą zabiegałby już aktor w tragikomicznej złotej masce i szacie kapłana.
Z jego monologu okraszonego słowami takimi jak „dzieła” oraz „alleluja i do przodu” wynikałoby, że nie tylko Maria pełnymi garściami czerpała z funduszu, lecz i on, ksiądz-ojciec, niejedną stamtąd przytulił złotówkę, ażeby Kościół toruński mógł rosnąć w siłę. Rośnięcie owo nie miałoby wiele wspólnego z zapobieganiem przestępstwom ani z niesieniem pomocy ofiarom tychże, ale wstrzymajmy się z popadaniem w szczegóły, gdyż z kulis na scenę wchodzi kolejna postać i pragnie egzorcyzmować dorodnym salcesonem. Nawet chór traci rezon, scenografia wobec tego blaknie, muzyka przyspiesza ku tradycyjnym rytmom węgierskim, naszym zdumionym oczom ukazuje się zaś dwóch mężczyzn, swoich nawzajem bliskich współpracowników. Trzymają w dłoniach złote klucze do skarbca, z którego 150 milionów złotych monet wyparowało.
Jest tego zdecydowanie za dużo na porządne katharsis, a przecież sprawa dopiero się rozkręca. Może więc lepiej zmienić bohatera i opowiedzieć to jako historię dzielnego szeryfa (wiem, że w czasach Arystotelesa nie był on figurą nazbyt popularną, ale proszę o dyspensę od poprawności)? Wspaniały ów bohater nosiłby broń na pośladku, celność jego metafor powalałaby na kolana, a sprawczość oddziaływałaby urbi et orbi. Lecz choć byłby niczym superman, rozdający na prawo i lewo państwowe pieniądze, a przy tym umiejący zadbać o bogactwo własne, to nagle w panicznym strachu przed sprawiedliwością umknąłby do ojczyzny gulaszu. I znowu zonk, znowu się nam koherencja postaci rozpada. Szeryf tchórz to nie jest temat dla Eurypidesa, lepiej to naprawdę włóżmy między bajki.
