Po zabójstwie 11-latki w Jeleniej Górze znowu jesteśmy mądrzy po fakcie. Ciągle nie wiemy, kiedy i jak zapobiegać — mówi dr Radosław Kaczan, psycholog z Centrum Badań nad Bullyingiem Uniwersytetu SWPS w Warszawie.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Newsweek: Po zabójstwie 11— latki w Jeleniej Górze w internecie czytam: „Zrozumieć się nie da, tylko strach coraz większy”. Co się dzieje z naszymi dziećmi?
Dr Radosław Kaczan: Tak ogólne pytanie, prowokuje ogólną odpowiedź. A my nie mamy dziś ugruntowanej, powszechnej wiedzy o skali i mechanizmach, żeby mówić prosto: „u nastolatków dzieje się to i to”.
Dziecko zabiło dziecko. Mamy pozostać przy zdaniu: „brakuje nam wiedzy”?
— Tej konkretnej tragedii w Jeleniej Górze nie mogę jeszcze skomentować, nie mamy danych. Nie wiemy na razie, co dokładnie się wydarzyło i dlaczego. Mogę podkreślić tylko, że tę sytuację powinno się szczegółowo przeanalizować. Podobnie zresztą, jak każdą inną, która dotyczy przemocy z udziałem dzieci i to nie tylko tak wielkiego kalibru, jak zabójstwo. To samo dotyczy bullyingu, kryzysu zdrowia psychicznego, przemocy domowej. System powinien się uczyć na podstawie monitoringu i analiz takich sytuacji. Jeśli tego nie zrobimy, będziemy nadal bezbronni.
Na razie jesteśmy bezbronni?
— Na razie wszelkie informacje na temat przemocy z udziałem nieletnich są porozrzucane: coś wie szkoła, coś wie lekarz, a coś inne służby. Mechanizmy łączenia tych informacji w całość są nadal bardzo słabe. Często więc jesteśmy „mądrzy po fakcie”.
Jak o takich mówić, żeby nie nakręcać emocji albo naśladownictwa?
— Nie da się udawać, że nie było zabójstwa 11-latki w Jeleniej Górze. Dzieci się o tym dowiedzą z mediów bądź od rówieśników. Trzeba mówić, tylko odpowiedzialnie. Nie eskalować emocji, nie histeryzować, nie plotkować o przyczynach i nie obwiniać bez powodu wszystkich dookoła.
W tej sytuacji ważne jest, aby powstrzymać emocje tak, aby zapewnić dzieciom maksymalne w tej sytuacji poczucie bezpieczeństwa. Ale nie ukrywać przed nimi faktów. Dzieci potrzebują informacji, tylko wyważonej, prawdziwej i bezpiecznej. Potrzebują też miejsca i czasu na zadawanie pytań i ujawnienie emocji, jakie w nich wzbudziło to wydarzenie. Dorośli mają pomóc dzieciom zrozumieć ich emocje, nazywać je, i rozmawiać o mechanizmach: co steruje zachowaniem? Co to znaczy kontrola nad emocjami? Jak zatrzymać utratę kontroli. Dokładnie tak, jak radzimy sobie z problemami dojrzewania.
Przemoc wśród dzieci rośnie? Ludzie czują, że „jest gorzej”.
— W liczbach nie widać dramatycznego wzrostu. Na pewno zmieniają się akcenty i formy przemocy. W badaniach PISA wychodzi, że dzieci w szkole, wśród rówieśników nie czują się zbyt dobrze. Szkoła nie jawi się jako bezpieczna przestrzeń, z rówieśnikami trudno się integrować.
W internetowych komentarzach jest też inny winny: gry i media społecznościowe.
— Łatwo zapominamy, że dzieci reagują na rzeczywistość. A mamy więcej problemów niż gry internetowe. Mamy: kryzys w rodzinach, napięcia społeczne, polaryzację społeczną, wojnę tuż za granicą. To wszystko wpływa na dobrostan dzieci. I przekłada się na to, jak funkcjonują w grupie rówieśniczej i w szkole.
Gdy sprawczynią jest dziewczynka, reakcja jest nieodmiennie ta sama: „to niemożliwe!”.
— Przez lata przemoc dziewczyn była niedoszacowana, bo badacze oceniali problem od strony przemocy fizycznej, która jest domeną chłopców. Notowaliśmy bójki i szarpaniny, nie docenialiśmy wagi przemocy relacyjnej: słownej i psychicznej, a to domena dziewczynek. W pewnym sensie więc przemoc dziewczyn była „poza radarem”. Dziś już wiemy, że dziewczęta są w tym kręgu.
To znaczy, że przemoc dziewczynek długo była niewidzialna, bo nie pasowała do naszych wyobrażeń o przemocy?
— Częściowo tak. Ale z drugiej strony, dziewczynki wcześniej dojrzewają niż chłopcy. Wcześniej są więc wystawione na presję wzorców, dzisiaj głównie płynących z mediów społecznościowych. I nie radzą sobie z tą presją. Jest dużo badań, które pokazują, że te wzorce są dużo bardziej wyśrubowane dla dziewczyn niż dla chłopców. Od dziewczyn wymaga się dużo więcej. Często pokazuje się im takie ścieżki zachowań i wyglądu, które są dla nich niedostępne. Próba poradzenia sobie z tą presją powoduje, że wiele dziewczyn cierpi. Czują się niedostosowane, niewystarczające. Zwłaszcza gdy część rówieśniczek przynajmniej sprawia wrażenie, że sobie z tym radzi. No i to jest problem.
W komentarzach po tragedii w Jeleniej Górze dominuje prosty osąd: rodzice w telefonach, „bezstresowe wychowanie”, dzieciom wszystko wolno, a nauczyciele udają, że nie widzą problemu. Co tu jest przyczyną a co mitem?
— Nie da się wytypować jednej przyczyny ani głównego winowajcy. Oczywiście, mamy przeciążonych dorosłych i odbyliśmy już dyskusję o tym, że rodzice są zbyt mało obecni w życiu dzieci i że stanowi problem. Dzieci potrzebują oparcia w dorosłych, a dostają go za mało.
Jeśli jednak traktujemy to jako problem społeczny, pytanie brzmi: czy naprawdę jesteśmy takim prorodzinnym krajem? To gdzie są programy i środki, przeznaczone na profilaktykę i monitoring wsparcia rodzin? To już nie są decyzje indywidualne, ale polityczne i społeczne.
Nie pytajmy „co z dziećmi”, ale „co z dorosłymi”?
— W praktyce mamy nieustający konflikt: matka z dzieckiem ma pierwszeństwo, no chyba, że zastawia miejsce parkingowe naszego auta. Albo: chcemy bezpiecznej szkoły, ale jednocześnie nie życzymy sobie, żeby szkoła dostała realne narzędzia do stawiania granic uczniom.
W szkołach już dużo się dzieje, są programy, zatrudnia się więcej psychologów. To za mało?
— Problemem jest akcyjność. Jakaś sytuacja dramatyczna wywołuje reakcję: szkoły, dzielnicy czy miasta. Mamy zryw: reakcje, pomysły, programy. Tymczasem kluczowa jest systematyczność. Nie chodzi o to, żeby dosypać wsparcia na chwilę, rzucić 30 psychologów do pomocy, zorganizować jakieś zajęcia, a potem odpuścić.
Chodzi o codzienność, miesiące i lata konsekwentnej pracy. To trudne, bo wykracza poza kadencję jednego rządu i jednego ministra. W szkole np. ciągle brakuje czasu, wychowawca potrzebuje przestrzeni na rozmowę z klasą i pojedynczym uczniem. Jedna godzina wychowawcza nie wystarczy. I symboliczne dodatki do pensji też nie rozwiązują problemu. A szkoła ma obowiązek być miejscem nie tylko „bez tragedii”, ale miejscem, gdzie uczeń ma dorosłego, z którym może porozmawiać i dostać pomoc.
W komentarzach znalazłam też takie argument: „dawniej harcerze mieli finki i nikt nikogo nie zabijał”.
— Trudno budować z tego argument. Jeśli już dorośli chcą moralizować, niech zaczną od pytania o własne zaangażowanie: co robię jako rodzic w klasie i w szkole mojego dziecka? Czy jestem obecny? Czy współtworzę zasady? Czy nie wybieram postawy: „ta sprawa nie dotyczy mojego dziecka”?
Jeśli po takich tragediach, jak ta w Jeleniej Górze skupimy się tylko na straszeniu i szukaniu winnych, to znaczy, że niczego się nie nauczyliśmy. A dzieci zapłacą za to kolejnymi kryzysami.
