Jak sprawić, by historia wygrała z Instagramem?

Jest taki słynny, choć nieco kontrowersyjny raport – „Microsoft attention spans, 2015”. Znajdziemy w nim między innymi te trzy, wiele mówiące, wartości: średni czas skupienia człowieka w 2000 roku – 12 sekund, średni czas skupienia człowieka w 2013 roku – 8 sekund, czas skupienia złotej rybki – 9 sekund. Jasne, część naukowców podważa te wyniki, niemniej faktem jest, że mózgi kształtowane przez media XXI wieku chcą mieć wszystko, wszędzie, naraz.

Jak w takim świecie utrzymać uwagę widza przy szachownicy sprzed 400 lat czy równie starej, wykonanej ze srebra złoconego, koronie lwa, która służyła kiedyś jako zatyczka do pucharu toastowego? Jak zatrzymać kogoś przy zabytkowym mieczu ceremonialnym czy królewskim płaszczu na dłużej niż krótki moment potrzebny do zrobienia zdjęcia na Instagram? Odpowiedź, którą znalazł zespół projektujący aranżację Skarbca Koronnego brzmi zaskakująco: trzeba wygasić bodźce, trzeba wygasić światło, a inspiracji do rozwiązania współczesnych problemów można poszukać w XVI wieku.

Wydobyte z ciemności

Nowy Skarbiec Koronny to wystawa stała Zamku Królewskiego na Wawelu. Prezentowana w 12 salach, opowiada o historii Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Część prezentowanych tu eksponatów nie była pokazywana od pół wieku, część nigdy nie była udostępniania muzealnej publiczności. Projektanci nawiązali do tego faktu i dosłownie wydobywają historię z ciemności.

Kiedy wchodzimy do odnowionych komnat Zamku Królewskiego na Wawelu, od razu czujemy dostojny spokój. Głównym założeniem projektowym, które przyświecało twórcom wystawy, było symboliczne „wydobycie z ciemności” atrybutów suwerenności Królestwa Polskiego. Minimalistyczna aranżacja musiała pozostać tłem, a jednocześnie prowadzić nas przez historie, które niosą ze sobą prezentowane tu przedmioty.

Najlepszym przykładem tej filozofii jest sala Rex Triumphator. Jej centralnym punktem, dominantą organizującą całą przestrzeń, jest płaszcz kawalera Orderu Świętego Ducha, ofiarowany Janowi III Sobieskiemu przez Ludwika XIV. Umieszczono go w gablocie, która pozwala na podziwianie obiektu z każdej strony.

Za gablotą ustawiono ściankę w kolorze głębokiego antracytu, a oświetlenie zostało tak dobrane, by wydobyć każdy szczegół haftu, nie przekraczając jednak bezpiecznego dla zabytku natężenia 50 luksów. Efekt? Zwiedzający nie ogląda „eksponatu za szybą”, ale obcuje z historią niemal namacalnie. To już nie jest wystawa ani lekcja historii. To teatr, w którym główną rolę grają historyczne eksponaty.

Szachownica osobliwości

Zanim na świecie zaczęto stawiać muzea, władcy i możnowładcy, szczególnie w XVI i XVII wieku, budowali swoiste gabinety osobliwości. Znajdowały się w nich różne przedmioty, które miały odzwierciedlać stan ówczesnej wiedzy, zainteresowania artystyczne i status społeczny założycieli. W różnych krajach różnie nazywano te miejsca: kunstkamera, panoptikum czy właśnie gabinet osobliwości. Zespół projektujący krakowską wystawę poszedł jednak o krok dalej. Wykorzystuje ideę gabinetu osobliwości, aby wciągać widzów w interaktywną grę z przestrzenią.

Tu – w Sali Kunstkamera, ostatniej sali Skarbca – historia splata się z nowoczesną technologią. Inspiracją dla układu i wyglądu gablot jest zabytkowa szachownica Zygmunta III Wazy. Dzięki dobrze dobranemu oświetleniu widz nie jest atakowany bogactwem wszystkich skarbów jednocześnie. Mamy wrażenie powolnego odkrywania poszczególnych skarbów. W swoim tempie i na swój ulubiony sposób.

Design bez wykluczeń

Sukces tej wystawy polega też na tym, że w pogoni za nowoczesnością nie zapomniano o człowieku. Zadbano o szerokie przejścia między poszczególnymi elementami wystawy. Minimalizm i kontrastowe oświetlenie to nie tylko zabieg estetyczny, ale i ukłon w stronę osób, które takiego światła potrzebują. Dla osób niewidomych przygotowano tyflografikę i opisy w alfabecie Braille’a, zadbano o audiodeskrypcję. Wystawę wyróżnia także dbałość o doświadczenie polisensoryczne. Dzięki przygotowanym kopiom zabytków, zwiedzający mogą dosłownie dotknąć historii. Udostępniono między innymi repliki kubka monetowego oraz hełmu i buzdyganu. Z kolei dla najmłodszych, których potrzeby są przecież inne, stworzono specjalną „Ścieżkę poszukiwacza skarbów”. To zachęta do bardziej wnikliwego zwiedzania, zabawa dla całej rodziny, ale także dla samodzielnych poszukiwaczy. I na koniec jeszcze jeden ważny szczegół – komunikaty towarzyszące wystawie są pisane prostym językiem.

Efekt? Sukces!

Nic dziwnego zatem, że Nowy Skarbiec Koronny otrzymał dwie „Sybille”. To synonim Oscara w środowisku muzealników. Wystawę doceniono w kategorii „Nowe i zmodernizowane wystawy stałe”, uznając tym samym projekt za wzorcowy model modernizacji placówek muzealnych w Polsce. Do Skarbca trafiła też Nagroda Publiczności – dowód na to, że trudny temat historyczny, między innymi dzięki odpowiedniemu designowi, może stać się atrakcyjny dla szerokiego, masowego odbiorcy.

Nowa aranżacja okazała się potężnym impulsem dla turystyki kulturowej Krakowa. W ciągu zaledwie kilku miesięcy od otwarcia wystawę odwiedziło blisko 140 tysięcy osób, co znacząco przyczyniło się do ustanowienia historycznego rekordu frekwencji na Wawelu w 2022 roku.

– Naszym celem było stworzenie aranżacji, która dyskretnie oddaje głos historii i samym eksponatom. Zależało nam na ponadczasowości – stąd stonowane, proste formy, które stanowią tło dla skarbów, a nie konkurencję dla nich. Chcieliśmy, aby każda wizyta w Skarbcu inspirowała i budziła ciekawość na nowo. Gra światła i cienia to dla nas coś więcej, niż tylko wymóg konserwatorski chroniący zbiory. To narzędzie narracji, które zachęca widza do wejścia w rolę niemalże archeologa, który samodzielnie odkrywa kolejne fascynujące detale i ciekawostki – mówi dr Katarzyna Pełka-Bura, wykładowczyni Akademii Sztuk Pięknych w Katowicach, współtwórczyni Pracowni projektowania dla tożsamości, współautorka aranżacji Skarbca.

Zespół projektowy:

• Koncepcja i projekt aranżacji: Dariusz Nowacki, Natalia Jakóbiec, Katarzyna Pełka-Bura, Marcin Krater, Marta Żmija-Wojciuch, Karolina Wiśniewska, Anna Dudziak, Marta Milej – wszyscy ukończyli ASP w Katowicach, pracują pod marką Wzorro Design
• Kurator wystawy: Dariusz Nowacki
• Współpraca: Zespół konserwatorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Kurator wystawy: Dariusz Nowacki

Współpraca: Zespół konserwatorów Zamku Królewskiego na Wawelu

Skarby nowego skarbca – to trzeba zobaczyć:

• Ceramiczna amfora z tańczącym mężczyzną – najstarszy obiekt na wystawie (Grecja, VI w. p.n.e.), dar prof. Karoliny Lanckorońskiej z 2000 r.
• Szczerbiec – miecz koronacyjny królów polskich, najcenniejsze polskie insygnium
• Płaszcz Kawalera Orderu Świętego Ducha – dar króla Ludwika XIV dla Jana III Sobieskiego
• Szachownica Zygmunta III Wazy – kosztowny dar Hieronima Wołowicza dla króla z 1608 roku
• Klejnoty i insygnia – berło, okazy biżuterii oraz paradne srebra kredensowe

Wystawa – najważniejsze nagrody:

• Sybilla 2022 – w kategorii „Nowe i zmodernizowane wystawy stałe” (najważniejsza nagroda muzealna w Polsce)
• Sybilla 2022 – Nagroda Publiczności
• Wydarzenie Historyczne Roku 2022 – nagroda w plebiscycie Muzeum Historii Polski
• Śląska Rzecz 2022 – wyróżnienie w kategorii wystawienniczej
• Architektura roku województwa Śląskiego 2023 – wyróżnienie w kategorii „dzieło eksportowe”
• MocArty 2022 RMF Classic