W związku przysięgamy być ze sobą na dobre i na złe, czyli w zdrowiu i w chorobie. Być może bardziej codzienna wersja tej przysięgi powinna dotyczyć trudnych emocji, jakie pojawiają się pomiędzy partnerami, i brzmieć: „Biorę cię ze wszystkimi emocjami, bo taka jest właśnie miłość”.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Najnowszy Newsweek Psychologia już dostępny
Foto: Materiały prasowe
Miłość przypomina jednorożca — wszyscy o niej słyszeli, ale niewielu twierdzi, że ją spotkało” — pisze Tomasz Szlendak w swojej książce „Miłość nie istnieje”. Ten cytat może brzmieć jak prowokacja, w rzeczywistości jednak dotyka ważnej prawdy — nasze wyobrażenia o miłości rozmijają się z tym, jak jej faktycznie doświadczamy. Wciąż karmimy się opowieściami o miłości jako stanie błogości, spełnienia i pewności. Miłość ma być panaceum na wszystko: samotność, niepewność, zranienia z dzieciństwa. Miłość ma nas uleczyć i wyzwolić. Ma być oczywista, harmonijna, pełna radości. Ma „się zdarzyć” — najlepiej od pierwszego wejrzenia. No i oczywiście ma trwać do końca życia i jeden dzień dłużej. W tym obrazie nie ma miejsca na ambiwalencję, złość, frustrację czy samotność. A jednak to właśnie one najczęściej towarzyszą miłości i to nie wtedy, gdy ona się kończy, ale wtedy, gdy trwa.
Rzeczywistość w epoce natychmiastowości
Relacja dwojga ludzi składa się nie tylko z czułości i radości, ale też, o ile nie przede wszystkim, z lęków, niepewności, wstydu, rozczarowania, niezaspokojonych potrzeb i schematów obronnych każdej ze stron. Współcześnie, kiedy relacja zaczyna nas frustrować albo uwierać, szybko pojawia się pokusa, by zakwestionować jej sens: „Skoro tak się czuję, to może to nie jest miłość?”. Tymczasem miłość, ta prawdziwa, wymagająca i dojrzewająca, nie eliminuje trudnych emocji. Ona je zawiera. Daje przestrzeń, w której ujawnia się całe spektrum przeżyć, od euforii po bezsilność. Jednocześnie dzisiejsza infrastruktura relacyjna nie ułatwia docierania się z trudnymi emocjami w związku. Aplikacje randkowe uczą przewijania ludzi jak w katalogu. Zawsze może czekać „ktoś lepszy”, więc zaangażowanie odkłada się na potem. W efekcie relacje częściej się kończą, niż dojrzewają, bo łatwiej je przerwać, niż nad nimi pracować. Przed pierwszym spotkaniem często wiemy o sobie już tak dużo, że element tajemnicy — dawniej nadający zbliżaniu gęstość — paruje. Treści w mediach społecznościowych zamieniają uczucie w projekt wizerunkowy. Zamiast czuć i przeżywać, mamy się pokazywać. Do tego dochodzi życie w ciągłym pędzie, niska tolerancja na frustrację, spadek motywacji do budowania namiętności, która, aby trwać, potrzebuje czasu. Brakuje nam łagodnej uwagi i uznania pewnej naturalnej sinusoidy napięcia oraz ukojenia. Nic dziwnego, że trudne emocje interpretujemy jako niemal dowód, na to, że „to nie to”, zamiast widzieć w nich normalny koszt realnej bliskości.
Tymczasem codzienność par coraz częściej składa się z wątpliwości, przerw w kontakcie, nieudanych prób rozmowy i zmęczenia. Zamiast stać się spoiwem, miłość bywa źródłem napięcia. Nie jest jednorazowym uniesieniem, lecz budulcem relacji regulującej emocje pomiędzy dwiema osobami. Ponieważ w dorosłych związkach to partner staje się główną figurą przywiązania, to właśnie w jego obecności nasz układ nerwowy bez przerwy ocenia poziom bezpieczeństwa i zagrożenia. Ton głosu, mimika, tempo odpowiedzi, odwrócone spojrzenie — każdy z tych sygnałów może uspokajać lub podnosić alarm. W języku więzi mówimy o współregulacji — kiedy partner jest dostępny, reaguje i bierze nas pod uwagę, nasze napięcie spada; kiedy się wycofuje lub nas bagatelizuje, napięcie rośnie.
Jak to wygląda w praktyce, można podejrzeć w następujących przykładach:
Ania wraca późno. Marek mówi krótko: „No wreszcie”. Jego głos brzmi twardo. Ania czuje skurcz żołądka. Zamiast przytulenia, pojawia się czujność. Parę minut później są już w dwóch różnych światach.
Kasia opowiada o trudnym dniu. Bartek w tym czasie patrzy w telefon „tylko na sekundę”. Kasia widzi to kątem oka i myśli: „nie obchodzę go”. Jej głos się zaostrza, on milknie. Dwie obrony, jeden lęk, że stracą się z oczu.
Te różne sytuacje z codzienności nie mówią: „miłość się skończyła”. Wręcz przeciwnie, każda z nich uruchamia system więzi, który szuka potwierdzenia, że jest bezpiecznie.
Trudy kochania
Skoro więź uruchamia najsilniejsze systemy emocjonalne, nic dziwnego, że w miłości pojawiają się nieprzyjemne emocje. Nie są one defektem miłości, lecz funkcją więzi. Emocje te mają alarmować, przywracać znaczenie, domagać się kontaktu. W związkach jest ich wiele, choć rzadko mówimy o nich wprost.
Na przykład złość — najczęściej interpretowana jako agresja, bywa w istocie walką o kontakt „zobacz mnie, odpowiedz na mnie”. Gdy zostaje potępiona lub stłumiona, zamienia się w chłód; gdy zostaje rozpoznana, prowadzi do konkretu: „potrzebuję, żebyś był/była przy mnie teraz”.
Zazdrość — często odsłania lęk przed utratą znaczenia. Pyta: „czy nadal mnie wybierasz?”. Ośmieszona, pcha w kontrolę lub sprawdzanie; uznana, otwiera rozmowę o granicach, widoczności i wyłączności emocjonalnej.
Wstyd to obawa, że „jestem nie do kochania”. Często skrywa się pod ironią, perfekcjonizmem, ucieczką, choć pod spodem jest pragnienie bycia przyjętym z niedoskonałością. Rozpoznany, domaga się łagodnego odzwierciedlenia: „jesteś wystarczający/a”.
Z kolei samotność w relacji jest sygnałem przerwanego przepływu. Woła: „jesteśmy obok, nie razem”. Nie oznacza końca miłości, tylko brak drożnego kanału do komunikacji bliskości: dotyku, słowa, uwagi. Jej funkcją jest zatrzymać i zadać pytanie: „gdzie się zgubiliśmy, co możemy zrobić, by przywrócić kontakt?”.
Nierzadko w miłości pojawia się też rywalizacja. Ona nie mówi o tym, że się nie kochamy, lecz raczej, że próbujemy odzyskać wpływ, gdy zależność nas przeraża. W sporze o rację, pieniądze czy „lepsze rodzicielstwo” ukrywa się lęk: „nie chcę być zależny/a i bezsilny/a”. Nazwana, może przerodzić się we współpracę: „jak podzielimy odpowiedzialność, żebyśmy oboje czuli sprawczość”.
W relacjach partnerskich często strony reagują na siebie atakiem lub wycofaniem. Pod spodem leżą jednak lęk, tęsknota, bezradność, potrzeba ważności. Atak mówi: „boję się, że cię tracę”, wycofanie: „boję się zostać zalany/a lub zawstydzony/a”. Te wewnętrzne napięcia spotykają się dodatkowo z napięciami kultury, a wówczas powstaje chaos.
Wartość kryzysu
Kiedy kochamy drugą osobę, to znaczy, że jesteśmy od niej zależni emocjonalnie. Nie ma relacji bez zależności. Więc nie ma też miłości bez zależności. Ale ta zależność nie dla wszystkich jest łatwa czy pożądana. Niestety, kryzys to często moment, w którym najbardziej czujemy, jak bardzo jesteśmy zależni od drugiej strony. Znoszenie tej zależności, uznanie jej bywa dla niektórych bardzo bolesne. A kiedy boli, umysł podsuwa natychmiastowe wyjście: „rozstanie rozwiąże problem”. Ta fantazja nie tyle mówi „już nie kocham”, ile „chcę przestać czuć bezradność, wstyd, lęk”. Zerwanie odcina bodziec, ale nie uczy bycia w zależności, a to właśnie zależność jest rdzeniem więzi — pozwala się oprzeć i jednocześnie naraża na zranienie. Ucieczka przed bólem często jest więc ucieczką przed doświadczeniem, że druga osoba naprawdę ma na mnie wpływ. Ideał samowystarczalności dodatkowo zaciska pętlę. „Nie potrzebuj, nie proś, nie okazuj słabości” — taki kod społeczny czyni z naturalnych potrzeb coś wstydliwego. Zamiast powiedzieć: „potrzebuję twojej uwagi”, pojawia się chłód albo złość; zamiast „boję się ciebie stracić”, pojawiają się kontrola lub wycofanie.
Praca nad relacją staje się trudna, bo wymaga ruchu wbrew temu kodowi: odsłonięcia, przyjęcia wsparcia, uznania współzależności. Do tego dochodzi „zmęczenie materiału” epoki natychmiastowości. Ciała i głowy przyzwyczajone do szybkich nagród mają niski próg tolerancji na dyskomfort emocjonalny. Jeśli bliskość nie daje od razu ulgi, łatwiej ją porzucić, niż budować po kawałku. Namiętność, która w parze potrzebuje czasu, niejednoznaczności i powolnego strojenia się do siebie, przegrywa z obietnicą szybkiego pobudzenia bez ryzyka. Zmniejsza się gotowość do pracy nad pożądaniem, gdy nie przychodzi „samo”. Trudne stany, takie jak nuda, frustracja, nieporozumienie, są traktowane jak dowód „złego dopasowania”, zamiast jak materiał do pracy. To wszystko tworzy nowy krajobraz relacyjny, gdzie więź ma mniej naturalnych podpórek niż kiedyś: mniej czasu, mniej cierpliwości, więcej rozproszeń i porównań. Jeśli związek nie „działa od razu”, łatwiej wybrać zmianę niż naprawę. A jednak to właśnie zdolność do naprawy — „wracania do siebie po konflikcie” — odróżnia więź dojrzałą od kruchej. Skoro kultura nie wspiera już powolnej budowy zaufania, potrzebujemy praktyk, które tę budowę przywracają.
W tym świetle przysięga „na dobre i na złe” nabiera nowego wymiaru. Zwykle kojarzona z trudnymi czasami — chorobą, stratą, kłopotami — w praktyce częściej chyba dotyczy przede wszystkim trudnych emocji między partnerami: złości, nieufności, bezradności, wstydu i samotności. Być może bardziej realistyczna wersja mogłaby brzmieć: „ślubuję być z tobą na dobre i na złe, kiedy dzielimy się radością i kiedy będziesz mnie złościć, kiedy doświadczam spełnienia moich potrzeb i kiedy doświadczam ich frustracji; w śmiechu i we łzach, w poczuciu, że mogę wszystko, i w bezsilności w naszych konfliktach; obiecuję wspierać cię w sukcesach i umieć się zatrzymać, kiedy pojawi się rywalizacja; będę się starać ufać ci, także wtedy, gdy pojawia się lęk o twoją lojalność; będę dla ciebie bezpieczną bazą i przyjmuję, że czasem pojawi się samotność. Biorę cię z tymi wszystkimi emocjami, bo taka jest właśnie miłość”.
Taka formuła nie obiecuje nieustannego szczęścia, a bardziej obecność i gotowość do pracy nad kontaktem, kiedy zrobi się trudno.
Matylda Porębska — Psycholożka, certyfikowana psychoterapeutka Polskiego Towarzystwa Psychologicznego; prowadzi terapię par i terapię indywidualną w Laboratorium Psychoedukacji w Warszawie, a także od wielu lat stacjonarne warsztaty dla par; jest autorką gier i narzędzi psychologicznych wspierających budowanie bliskości w związkach; wydała dwie gry: „Otwarcie” i „Razem”