W tle antyrządowych protestów w Iranie i gróźb prezydenta USA Donalda Trumpa dotyczących ewentualnego ataku warto przyjrzeć się wspólnej historii tych dwóch państw. Jednym z kluczowych elementów ich relacji są… pistacje.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
— Ledwo sobie radzimy. Przez amerykańskie sankcje nie możemy importować towarów — powiedział w poniedziałek jeden z handlarzy pracujących na Wielkim Bazarze w Teheranie, podczas rozmowy z Agencją Reutera. — Gospodarkę kontroluje Gwardia Rewolucyjna lub osoby z nimi powiązane. Oni myślą wyłącznie o swoich korzyściach.
Ta scena jest jedynie wycinkiem znacznie szerszej historii. Najpoważniejsze od lat protesty antyrządowe spowodowała m.in. pogrążająca się w kryzysie gospodarka i waluta, która gwałtownie traci na wartości. Prezydent Donald Trump w tym tygodniu zapewnił protestujących, że otrzymają wsparcie — nawet w postaci nałożenia ceł na wszelkie kraje handlujące z Iranem, a w szczególności Chiny.
Historia relacji amerykańsko-irańskich (zwłaszcza dziś, w czasach masowych protestów) to ciekawy przykład na to, jak w praktyce mogą działać cła. Jednym z najcenniejszych towarów eksportowych Iranu, poza ropą naftową, są pistacje. Wysokie amerykańskie cło antydumpingowe, nałożone na irańskie pistacje cztery dekady temu, pomogło Kalifornii — odpowiedzialnej za 99 proc. amerykańskiej produkcji tych orzechów — zdobyć przewagę nad Iranem na światowych rynkach, w tym m.in. w Chinach. Obecnie kalifornijscy plantatorzy sprzedają Chinom o wiele więcej pistacji niż Irańczycy, mimo że chińscy nabywcy pozostają dla Teheranu kluczowi w sprawie handlu ropą i surowcami.
Trump się nie patyczkuje
„Ze skutkiem natychmiastowym nakładam 25-procentowe cło na każdy kraj handlujący z Islamską Republiką Iranu ” — ogłosił prezydent USA na platformie Truth Social. Nadeszło to w momencie, w którym Biały Dom rozważa kolejne kroki mające być odpowiedzią na represje w Iranie.
Krytycy Trumpa z lewej strony sceny politycznej nazywają prowadzoną przez niego politykę celną „nadużyciem narzędzi gospodarczych dla realizacji doraźnych celów polityki zagranicznej”. Padają takie słowa jak „totalny i kompletny chaos”, a prezydent oskarżany jest o „nadużycie instrumentu ceł do tego, by grozić krajom według kaprysów związanych z polityką zagraniczną”.
Jego zwolennicy przekonują jednak, że presja przynosi efekty, a wspieranie irańskich demonstrantów jest nie tylko słusznie moralnie, ale i niezbędne dla powstrzymania wpływów Iranu w regionie i jego ambicji nuklearnych.
Pistacje. Jak USA zdominowały Iran
W 1979 r. Iran dominował na światowym rynku pistacji. Kres temu położyły rewolucja islamska. W 1986 r. Stany Zjednoczone postanowiły nałożyć na pistacje z Iranu cło antydumpingowe, po tym, gdy kalifornijscy plantatorzy oskarżyli Irańczyków o sprzedaż poniżej kosztów. Decyzję utrzymano w mocy, a stawka 241,14 proc. okazała się zaporowa. Efekt? Uprawa pistacji, dotąd kojarzona z Iranem, zaczęła przenosić się do Kalifornii.
W 1976 r. w tym stanie miały miejsce pierwsze komercyjne zbiory. Wyniosły one zaledwie 680 tys. kg. Jednak do 1980 r. liczba ta wzrosła do ponad 12 mln kg, a przez kolejne cztery dekady eksport eksplodował: od 725 tys. kg w sezonie 1985-1986 do ponad 384 mln w latach 2023-2024. W połowie lat 2000. amerykańscy producenci stali się głównym dostawcą pistacji do Unii Europejskiej, która przez lata była najważniejszym rynkiem dla Iranu.
W 2024 r. Kalifornia odpowiadała już za 99 proc. amerykańskiej produkcji pistacji i wyeksportowała rekordowe jej ilości. Zbiory tych orzechów stały się tu wielomiliardowym biznesem wspieranym przez przemysłowe przetwórnie.
Chiny także wybrały amerykańskie pistacje
Dla Iranu, który niegdyś uznawany był za niekwestionowanego lidera rynku, pistacje wciąż stanowią ważny element polityki eksportowej niezwiązanej z ropą. Zarówno oficjalne, jak i branżowe szacunki mówią o rocznych przychodach z eksportu tych orzechów na poziomie blisko miliarda dolarów.
Mimo tego kraj znajduje się obecnie pod ogromną presją. W 2023 r. chiński import pistacji ze Stanów Zjednoczonych (warty 395,9 mln dol.) był ponadsześciokrotnie większy niż import z Iranu (62,6 mln dol.). Nawet po znacznym zwiększeniu importu irańskich towarów pod koniec 2024 r., pod względem wartości Chiny nadal kupowały więcej orzechów z USA (584,4 mln do 268,5 mln dol.).
Statystyki mają tu znaczenie, ponieważ pistacje są w tym przypadku papierkiem lakmusowym zmian w dochodach państw objętych sankcjami. Ropę można przemycać, jednak produktami rolnymi znacznie trudniej jest manipulować. Gdy dorzucimy do tego 25-proc. cła Trumpa na „kraje robiące interesy z Iranem”, nie mamy już do czynienia z sankcjami nałożonymi bezpośrednio na Iran. Jest to próba opodatkowania partnerów tego kraju, takich jak Chiny, Zjednoczone Emiraty Arabskie czy Indie i tym samym podniesienie kosztów obsługi Teheranu. Niezależnie od tego, jak długo przetrwa takie rozwiązanie, sygnał jest wyraźny — rynki powiązane z pistacjami mogą zostać użyte jako broń polityczna.
To nie oznacza, że pistacje pozwolą obalić reżim. Pokazuje jednak, jak nieoczywiste czynniki — cła z epoki Reagana, chińscy konsumenci podjadający orzeszki na Nowy Rok Księżycowy czy też kalifornijska woda gruntowa — razem mogą ograniczać pole manewru Teheranu. Protestujący Irańczycy, wyklinając spadający kurs waluty, odczuwają jednocześnie dziesiątki innych ciosów: sankcje, nieudolne rządy, przejęcie władzy przez Gwardię Rewolucyjną oraz nieprzyjazne nastawienie w ogólnoświatowym handlu.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.
