– Prawdopodobnie mam grypę, chociaż nie mam możliwości pójścia do lekarza. Leczę się tym, co mogę kupić w aptece. Czasem pomaga, czasem nie – mówi Hanna*. Od kilku miesięcy pozostaje bez ubezpieczenia zdrowotnego. Po wielu latach pracy w Holandii wróciła do kraju, by opiekować się ciężko chorą mamą.
– Zgłosiłam się jako bezrobotna, ale zabrakło jednego podpisu i dostałam karę. Przez dziewięć miesięcy nie mogę się ponownie zarejestrować, więc wypadłam z systemu. To absurdalne, zwłaszcza że nie mogę podjąć pracy, bo opiekuję się mamą przez całą dobę – tłumaczy.
Za kilka miesięcy będzie mogła ponownie zgłosić się do urzędu i odzyskać ubezpieczenie, jednak do tego czasu codziennie towarzyszy jej strach.
– Moja siostra unikała lekarzy, bo też nie miała ubezpieczenia. Lekceważyła objawy, aż w końcu trafiła do szpitala w bardzo ciężkim stanie. Jej organizm był skrajnie wyniszczony. Zmarła dwa miesiące później – opowiada. Hanna ma nadciśnienie, często choruje.
– A muszę być sprawna, bo nikt inny nie zajmie się mamą. To ogromny, niewyobrażalny stres, nawet podstawowych badań krwi nie mogę wykonać. Na prywatne leczenie mnie nie stać. Staram się nie myśleć, co by było, gdyby coś mi się stało – dodaje.
„Na prywatne wizyty mnie nie stać”
Kamil* ma 30 lat, od ponad pół roku nie ma ubezpieczenia zdrowotnego. Ze względu na stan zdrowia nie jest w stanie podjąć pracy. – Mam niedowład lewej strony, częste bóle głowy i zawroty. Zdarzają mi się omdlenia i skoki ciśnienia – tłumaczy.
Złożył wniosek o rentę, ale nie dostał świadczenia. – Według ZUS mam dwie ręce i dwie nogi, więc mogę pracować, od tej decyzji odwołałem się do sądu. Sprawa jest w toku – mówi.
Z powodu licznych problemów zdrowotnych nieraz musi korzystać z wizyt lekarskich. Nie jest ubezpieczony, dlatego w systemie świeci się zawsze „na czerwono”, co oznacza, że system nie potwierdza w danym dniu prawa pacjenta do świadczeń finansowanych przez NFZ.
– Każdorazowo podpisuję oświadczenie, że mam prawo do świadczeń, bo sprawa jest w sądzie i liczę na to, że zostanie mi przyznana renta, a wraz z nią ubezpieczenie zdrowotne. Do tej pory kłopotów nie miałem i się udawało. Ale stres jest, bo na prywatne wizyty mnie nie stać – dodaje.
W podobnej sytuacji jest Patryk. Ma 27 lat i orzeczenie o niepełnosprawności. Od prawie roku żyje bez ubezpieczenia zdrowotnego. – Nie przedłużono mi renty. Już trzeci raz odwołuję się od decyzji odmownej. Sprawa toczy się w sądzie, ale trwa to bardzo długo – przyznaje.
Do kwietnia zeszłego roku pracował na etacie w logistyce. – Byłem zmuszony się zwolnić, bo nie dawałem rady fizycznie podołać zadaniom. Nie pomaga silna depresja i stany lękowe – tłumaczy. Które, jak przyznaje, życie bez ubezpieczenia tylko umacnia. – Mam nasilone objawy, panicznie boję się bezdomności – zaznacza.
U lekarza pierwszego kontaktu pokazuje zaświadczenie z ZUS-u, że sprawa się toczy. Żyje ze wsparcia rodziny. – Szukam pracy od kwietnia, ale nikt mnie nie chce zatrudnić – wyjaśnia. Do tej pory wysłał blisko 600 CV. – ZUS odradza mi zarejestrowanie się jako osoba bezrobotna, ponieważ wpłynie to negatywnie na decyzję dotyczącą renty socjalnej. Czuję się totalnie wyrzucony przez świat – tłumaczy.
Ponad 2 mln ludzi bez ubezpieczenia
Ubezpieczenie zdrowotne w Polsce finansowane jest ze składki zdrowotnej, a świadczenia realizują placówki mające umowę z NFZ. Ubezpieczonym zostaje się m.in. przez umowę o pracę lub zlecenie, prowadzenie działalności gospodarczej, emeryturę, bezrobocie lub zgłoszenie jako członek rodziny.
Osoby, które nie mają żadnego tytułu, mogą dobrowolnie ubezpieczyć się w NFZ, podpisując umowę i opłacając składkę. Jednak według danych NFZ ponad 2 mln osób w Polsce nie ma ubezpieczenia zdrowotnego, a tym samym dostępu do nieodpłatnych świadczeń, lekarza pierwszego kontaktu i refundowanych leków.
– To między innymi osoby pracujące na umowę o dzieło, która, jeśli jest samodzielna, nie daje prawa do ubezpieczenia – wyjaśnia dr hab. Joanna Ratajczak-Leszczyńska, ekonomistka.
– Drugą grupą są młode osoby po szkole lub studiach, które po utracie statusu ucznia lub studenta nie mają swojego tytułu do ubezpieczenia lub nie zgłosiły się dobrowolnie do ubezpieczenia zdrowotnego. To także osoby, które mogłyby być zgłoszone do współubezpieczenia, ale nie wiedzą, że mogą – dodaje ekspertka.
Problem dotyczy również osób bezrobotnych niezarejestrowanych w urzędzie pracy, pracujących w szarej strefie i wolontariuszy. Życie bez ubezpieczenia zdrowotnego wpływa na każdy aspekt funkcjonowania, także na zdrowie psychiczne.
– Pojawia się lęk, a codzienności towarzyszy niestabilność. Osoba wycofuje się z życia z obawy przed zagrożeniem zdrowia i odkłada swoje potrzeby zdrowotne. W konsekwencji brak profilaktyki i badań przekłada się na stan zdrowia, jego jakość, a nawet długość życia – podkreśla dr hab. Ratajczak-Leszczyńska.
Brak ubezpieczenia z wyboru
Marta ma 30 lat, od trzech lat nie ma ubezpieczenia zdrowotnego. Z własnego wyboru. – Nie chce mi się rejestrować w pośredniaku i co chwilę być wzywaną do pracy czy na staże, których nie mam ochoty podejmować – mówi.
Kiedy wcześniej korzystała z opieki zdrowotnej, nie była zadowolona z jej poziomu. –
Opieka NFZ jest beznadziejna. Warunki, czas oczekiwania na specjalistów, kolejki. To nie działa – tłumaczy. Przez ostatni rok miała wykupione pełne prywatne ubezpieczenie zdrowotne.
– Ze wszystkimi badaniami, lekarzami. Teraz go nie przedłużam, ale kiedy potrzebuję, chodzę tylko prywatnie – mówi. Nagłymi sytuacjami się nie stresuje. – Po prostu o tym nie myślę – dodaje.
Brak ubezpieczenia zdrowotnego – konsekwencje
Mimo braku ubezpieczenia blisko pół miliona osób korzysta co roku z publicznej opieki zdrowotnej. – To dla osoby nieubezpieczonej opcja kosztowna. Jeśli korzystamy z takich świadczeń, szpital może wystawić rachunek, który nie wynosi 500, tylko często kilkanaście tysięcy złotych – zauważa dr hab. Ratajczak-Leszczyńska.
Konsekwencje odczuwa także całe społeczeństwo. Pogorszenie stanu zdrowia osób nieubezpieczonych, brak profilaktyki i nieleczenie chorób mają negatywne efekty zewnętrzne, obciążając budżet państwa i pośrednio wszystkich obywateli.
– Świadczenia ratujące życie mogą być finansowane z budżetu, jeśli osoba spełnia kryteria dochodowe (dla pomocy społecznej). To oczywiście realizuje konstytucyjną zasadę prawa do ochrony zdrowia oraz zapewnienia dostępu do opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych niezależnie od sytuacji materialnej, ale jednocześnie generuje koszty – wyjaśnia.
Problem można rozwiązać systemowo. – Jednym z pomysłów jest wprowadzenie powszechnej opieki zdrowotnej finansowanej z podatków, podobnie jak przed 1999 rokiem, kiedy każdy miał prawo do świadczeń zdrowotnych. Innym działaniem mogłoby być oskładkowanie umów o dzieło – dodaje ekspertka.
*Imiona zostały zmienione
