Dlaczego niektórzy przeżywają wszystko bardziej niż inni? Kiedy „cienka skóra” staje się kłopotem

Naszą wrażliwość emocjonalną kształtuje także wszystko to, co wydarza się w życiu i na nas wpływa. Po trudnym emocjonalnym doświadczeniu, które zapisało się w naszym systemie psychicznym, może pojawić się nadwrażliwość. Podobne bodźce, jak zapach, światło czy dźwięk, skojarzone z tym doświadczeniem, aktywują wtedy intensywne stany emocjonalne. W takim przypadku pacjenci zwykle potrafią wskazać moment, w którym pojawiła się ich nadwrażliwość. Nasza wrażliwość emocjonalna kształtuje się więc również w wyniku wychowania, w zależności od rodziny, kultury, społeczeństwa, warunków, w jakich wzrastamy, a także w wyniku osobistych doświadczeń.

Zdarza się, że stajemy się nadwrażliwi dopiero z wiekiem?

— Powiedziałabym, że wraz z wiekiem jesteśmy bardziej otwarci na swoją emocjonalność. Szybciej się wzruszamy, mamy większą swobodę w okazywaniu czułości, ale też czujemy się słabsi i mniej odporni na trudy życia niż w młodości. To zaś nasila reakcje lękowe.

A co z genami? Czy nadwrażliwość może być zapisana w naszym DNA?

— Bardzo trudno rozgraniczyć, na ile wysoka wrażliwość to dziedzictwo stricte biologiczne, a na ile pomieszane z wychowaniem i modelowaniem. Niezależnie od tego, na ile wynika ona z biologii, wychowania, kultury czy z wszystkich tych czynników naraz, jest specyficzną cechą danej osoby. I powinniśmy się nią zaopiekować.

W jaki sposób? Co może zrobić dla siebie wrażliwiec, by w życiu oszczędzić sobie niepotrzebnego stresu?

— Przede wszystkim zaakceptować swoją specyfikę, podejść do siebie tolerancyjnie, z uważnością i troską. Przyjrzeć się, w jakich sytuacjach wysoka wrażliwość mu służy i jak może ją zagospodarować, nauczyć się, jak nad nią panować i jak nią zarządzać, żeby żyło się lepiej. Zwykle intuicyjnie wyczuwamy swoje mocne i słabe strony, a potem podążamy w tym kierunku, w którym widzimy większe szanse na samorealizację i dobre samopoczucie. Jeśli mamy dużą wrażliwość emocjonalną na drugiego człowieka, to zawodowo często idziemy w kierunku pomagania innym.

Łatwo czytamy emocje innych, więc wybieramy takie zawody, gdzie ta cecha może być dobrze wykorzystana. Ci, którzy mają mniejszą wrażliwość emocjonalną, a bardziej rozwinięty aspekt poznawczy i intelektualny, szukają raczej zawodów związanych z naukami ścisłymi czy nowymi technologiami. Jednak nadmierne skupianie się na własnej wrażliwości na pewno nam nie służy. Nic dobrego nie wynika z nadawania sobie określonych etykiet. Niezależnie, czy mówią one o naszej wyjątkowości — „jestem nadzwyczaj wrażliwy”, czy ułomności — „jestem zbyt emocjonalny”, skutek jest taki sam — oddalają nas one od innych, a to utrudnia przecież nawiązywanie relacji.

Wiemy już zatem, że to nie jest stan, który kwalifikuje się na terapię. Przypuszczam jednak, że wysoka wrażliwość może bardzo męczyć i osobę, która się nią cechuje, i jej otoczenie. Kiedy powinna się nam zapalić czerwona lampka, że zbyt utrudnia nam życie, więc — aby sobie i otoczeniu ulżyć — warto rozważyć terapię?

— O terapii zawsze warto pomyśleć, gdy pojawia się cierpienie psychiczne. Kiedy więc z powodu naszej nadwrażliwości doświadczamy kłopotów w relacjach z ludźmi lub źle o sobie myślimy, stale się dewaluujemy, rozmowa z terapeutą może być pomocna. W dobrej współpracy z nim możemy dotrzeć do wielu subiektywnych doświadczeń emocjonalnych komplikujących nam życie, lepiej zrozumieć siebie, wzmocnić zdolność do regulacji emocji. W dialogu ze specjalistą mamy szansę na refleksje wokół trudności, z jakimi się zmagamy. Możemy się zastanowić, czy owa nadwrażliwość to nie są na przykład nasze przekonania na swój temat zaczerpnięte z relacji z bliskimi, którzy od dziecka powtarzali nam: „Ty to zawsze byłaś taka wrażliwa i delikatna”. W takich przypadkach w szczególności pomocna może być terapia grupowa. Ułatwi nam ona konfrontację naszego sposobu myślenia z tym, jak postrzegają nas inni. Prowadząc grupy terapeutyczne, wielokrotnie obserwowałam, jak bardzo może pomóc nam doświadczenie, w którym inni ludzie towarzyszą nam w kłopotach, pomagając zrozumieć i dokonać zmian.

Czy wysoka wrażliwość w równym stopniu dotyczy kobiet, co mężczyzn?

— Nie znam badań, które by tego dowodziły. Jeśli jednak pyta mnie pani o moje doświadczenie gabinetowe, to powiedziałabym, że swoją wrażliwą część dostrzegają zarówno kobiety, jak i mężczyźni. Większość z nas przeżywa siebie jako kogoś wrażliwego i tak jest, choć w tej wrażliwości się różnimy. Podobnie jak różnimy się w przeżywaniu i opisywaniu siebie jako kogoś silnego, sprawczego czy surowego. Chcemy i potrzebujemy doświadczać siebie w pełni, płeć nie determinuje tego, co i jak czujemy.

Wbrew stereotypom, które mówią, że mężczyźni mają jednak grubszą skórę niż kobiety?

— Zdecydowanie. Jeśli jednak mówimy o wrażliwości, to sformułowanie „grubsza skóra” rzeczywiście tutaj pasuje. Myślę, że w ciągu naszego życia, procesów wychowawczych, jakim jesteśmy poddawani, serii doświadczeń, jakie los nam przynosi — faktycznie nabieramy grubszej skóry. Na życiowym starcie mamy skórę jak noworodek — delikatną i cieniutką, na każdy niekomfortowy bodziec fizyczny czy emocjonalny reagujemy głośnym płaczem. Dojrzewając, stajemy wobec trudności, uczymy się strategii radzenia sobie z nimi i w ten sposób nabieramy odporności. W tym kontekście rzeczywiście z każdym rokiem mamy trochę grubszą skórę. Symbolicznie ujmując, oddziela ona nasz świat wewnętrzny od zewnętrznego. Jest granicą pomiędzy tym, czego doświadczamy wewnątrz, czyli naszymi emocjami i doznaniami, a tym, co przychodzi z zewnątrz, czyli wszystkimi bodźcami, jakich dostarcza nam świat.

Czy osoby o wysokiej wrażliwości są bardziej podatne na różne schorzenia psychiczne, na przykład na depresję?

— Wrażliwość i świadomość, że odczuwa się intensywniej niż inni, nie musi wcale prowadzić do cierpienia ani schorzeń psychicznych. Kłopot zaczyna się z chwilą, gdy z powodu nadzwyczajnej wrażliwości człowiek nie może nawiązać relacji z innymi. Na przykład osoba nadwrażliwa na swoim punkcie — niezależnie od tego, jaki komunikat usłyszy — zawsze bierze go do siebie. W konsekwencji ciągle czuje się zraniona, dotknięta albo urażona, zaczyna unikać kontaktu z ludźmi i w rezultacie cierpi z powodu samotności albo nawet zaczyna chorować na depresję.

Czy osoby wysoko wrażliwe to introwertycy, czy ekstrawertycy?

— Nasza wrażliwość manifestuje się bardzo różnie. Niektórzy reagują na bodźce zamrożeniem, napięciem mięśni, wstrzymaniem reakcji emocjonalnej. Takie osoby w gabinecie mówią mi, że są tak wrażliwe, że muszą się oddzielać, chronić, wycofywać, unikać. Mam jednak także takich pacjentów, którzy przeciwnie — skarżą się, że reagują nadmiarowo, nazbyt ekspresyjnie w stosunku do otoczenia. Opowiadają mi, że są zmęczeni swoją emocjonalnością, że przytłaczają innych.

Jak postępować z takimi osobami, jeśli nie chcemy narażać ich na dodatkowy stres i zależy nam, by czuły się komfortowo?

— Podchodzę do tego w bardzo prosty sposób, nie ma tu wielkiej filozofii. Wystarczy okazać drugiemu człowiekowi trochę serca, zaakceptować odmienność, otworzyć się na różnorodność. To będzie dobry początek do dalszego dialogu i zmian. W pragnieniu bycia zaakceptowanym, potraktowanym z wrażliwością i uwagą wszyscy jesteśmy bardzo podobni. Żeby móc się zmienić, potrzebujemy życzliwej obecności drugiego człowieka.

Czyli oszczędzić sobie komentarzy typu: „Weź się w garść” czy „Przestań histeryzować”?

— Zdecydowanie. To są komentarze, których nikt z nas nie lubi i nie chce słyszeć. One nie pomagają. Będąc w stanie obniżonego nastroju czy depresji, choćbyśmy pragnęli ze wszystkich sił, nie jesteśmy w stanie „wziąć się w garść”.

Jeśli naprawdę chcemy takiej osobie pomóc, to spróbujmy odłożyć na chwilę swoje sprawy na rzecz uważnego pobycia z osobą, która wymaga wsparcia. To trochę trudniejsze. Wydaje się, że my sami często nie wytrzymujemy takich sytuacji. W związku z tym powtarzamy tylko zdawkowe: „Przestań, zaraz poczujesz się lepiej”, jakbyśmy sami chcieli jak najszybciej „odepchnąć” od siebie trudne uczucia, emocjonalny dyskomfort. A przecież czasami, by ktoś poczuł się lepiej, wystarczy mu poświęcić więcej uwagi i po prostu wysłuchać. Tym, którzy udzielają takich zdawkowych rad, sugerowałabym, by zastanowili się, dlaczego tak mówią. Czy aby nie dlatego, że trudno im pogodzić się, że ktoś ma inną wrażliwość?

Może dlatego, że czas ucieka, praca czeka, więc trzeba zawiesić emocje w przedpokoju i wziąć się za bary z realem?

— Ale dlaczego właściwie natychmiastowe podjęcie działania miałoby być lepsze niż czucie i przeżywanie? Kto tak powiedział?

Tego zwykle wymaga życie.

— Tylko niektóre sytuacje wymagają od nas natychmiastowej reakcji. Wtedy jest to zazwyczaj reakcja instynktowna. Natomiast w wielu innych momentach życia możemy sobie pozwolić na świadome przeżywanie swoich uczuć. To przecież właśnie uczucia stanowią siłę napędową naszych działań, motywują nas do podejmowania zmian i umożliwiają realizację celu. Dlaczego więc tak bardzo obawiamy się dać sobie i innym przestrzeń na chwilę płaczu, doświadczenie smutku czy przeżycie cierpienia albo radości?