Regularne badania profilaktyczne oraz monitorowanie tempa starzenia biologicznego pomagają realnie zwiększyć szanse na zdrową, aktywną starość. Jak często i w jakim zakresie powinniśmy się badać?
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Współczesna medycyna jest w stanie na bardzo wczesnym etapie wykrywać choroby skracające życie, które zwykle przez długi czas rozwijają się bezobjawowo. Dotyczy to schorzeń sercowo-naczyniowych, chorób neurodegeneracyjnych, większości nowotworów czy cukrzycy typu2.
Wczesna diagnoza oznacza znacznie większe szanse na wyleczenie. Na przykład systematyczne badania mammograficzne, USG czy rezonans magnetyczny pozwalają wykryć zmiany na wczesnym, wyleczalnym stadium raka piersi. W przypadku raka jelita grubego jest to badanie krwi utajonej w kale i kolonoskopia, a raka szyjki macicy — powtarzanie cytologii i badania w kierunku zakażenia wirusem HPV. Badanie hemoglobiny glikowanej może wykryć stan przedcukrzycowy, który jest jeszcze odwracalny. Dlatego regularne wykonywanie screeningu zdrowia to najskuteczniejsza recepta na długowieczność.
Zestaw badań
— Optymalny zestaw badań profilaktycznych zależy od wieku i płci pacjenta, od jego dotychczasowego stanu zdrowia i historii chorób w jego rodzinie oraz stylu życia, jaki prowadzi — mówi prof. Jakub Swadźba, specjalista chorób wewnętrznych. Im jesteśmy starsi, tym bardziej szczegółowa powinna być kontrola, bo starość to najpoważniejszy czynnik ryzyka występowania chorób. Wraz z wiekiem obniża się sprawność układu odpornościowego, który nie tylko chroni nas przed zakażeniami, ale także jest odpowiedzialny m.in. za tzw. nadzór onkologiczny, czyli wyłapywanie zmutowanych komórek i niszczenie ich, aby nie dopuścić do powstania nowotworu.
— W przypadku zdrowych ludzi przed 30. rokiem życia screening wystarczy wykonywać raz na trzy lata, tak jak oferuje to finansowany przez NFZ program „Moje zdrowie”. Starsi powinni badać się częściej, najlepiej co rok — uważa prof. Swadźba. Podstawowy pakiet badań powinien zawierać: morfologię krwi, profil lipidowy, HbA1C (hemoglobina glikowana), kreatyninę, badanie moczu, pomiar ciśnienia tętniczego krwi, ocenę masy ciała i BMI oraz USG jamy brzusznej. U kobiet dochodzi do tego badanie ginekologiczne wraz z badaniem na wirusa HPV i USG piersi, a u mężczyzn — PSA. — Warto też sprawdzać poziomy witaminy D i monitorować zmiany skórne. Po 40. roku życia screening powinien zawierać także EKG spoczynkowe i, szczególnie u mężczyzn, inne badania związane z diagnostyką miażdżycy (np. 24-godzinne badanie pomiaru ciśnienia). Po 50. roku życia trzeba zrobić kolonoskopię, którą w przypadku prawidłowego wyniku należy powtarzać co kilka lat, oraz densytometrię kości, czyli badanie ich uwapnienia. Dodatkowo, kobiety powinny regularnie co dwa lata wykonywać mammografię, a mężczyźni odwiedzać urologa i badać PSA — wymienia prof. Swadźba. Raz na kilka lat warto też wykonać USG naczyń szyjnych. — To nieinwazyjne badanie, które pozwala sprawdzić, czy mózg jest prawidłowo zaopatrywany w krew, a więc dotleniony i odżywiony. Bardzo przydatnym badaniem jest także angiografia naczyń wieńcowych serca — dodaje prof. Swadźba.
Osoby palące, także biernie, muszą brać pod uwagę zwiększone ryzyko zachorowania na raka płuca. Proste i tanie badanie RTG nie sprawdziło się jako narzędzie screeningowe tego nowotworu. Bardziej miarodajna jest tomografia komputerowa płuc, ale nie jest ona refundowana przez NFZ jako narzędzie profilaktyczne, a komercyjnie kosztuje kilkaset złotych. — Uważam, że w szczególności osoby palące, ale także te, które mają wśród bliskich osoby chorujące na raka, powinny wykonywać to badanie nawet co dwa lata — mówi prof. Swadźba.
Coraz bardziej popularnym narzędziem diagnostycznym jest rezonans magnetyczny całego ciała. To badanie pozwala ocenić stan narządów wewnętrznych, układu naczyniowego i kości oraz wykryć zmiany nowotworowe na wczesnym etapie. — Część lekarzy uważa, że wykorzystywanie rezonansu w profilaktyce to przesada, ale ja jestem przeciwnego zdania, tym bardziej że jest to badanie nieinwazyjne i bezpieczne dla pacjenta — mówi prof. Swadźba. Rezonans magnetyczny całego ciała kosztuje ok. 2 tys. zł. — Niedawno dzięki takiemu badaniu udało nam się wykryć bezobjawowy guz rdzenia kręgowego u 35-letniego mężczyzny. Prawdopodobnie za jakiś czas, gdy guz zacząłby uciskać korzenie nerwowe i powodować problemy z chodzeniem, utrudniłoby to wyleczenie pacjenta. Bo guz byłby większy, a operacja jego usunięcia bardziej ryzykowna — dodaje prof. Swadźba.
Metryka a biologia
Wiek biologiczny nie jest tożsamy z PESEL-em. Oznacza stopień zużycia organizmu. Dwoje ludzi w tym samym wieku metrykalnym może różnić się wiekiem biologicznym nawet o kilkadziesiąt lat. To dlatego, że różnią się tempem procesów starzenia, które jest zależne od wielu czynników. Tempo to przyspieszają m.in. nieregularny, nieefektywny sen, wysoko przetworzona dieta, niska aktywność fizyczna, przewlekły stres, nadmierna masa ciała, zaburzenia metaboliczne i przewlekły stan zapalny oraz palenie papierosów i nadmiar alkoholu.
Biologiczny wiek organizmu pomagają określić tzw. markery starzenia. Najpopularniejsze oparte są na ocenie metylacji DNA. Metylacja to proces regulujący aktywność genów, a polega na przyłączaniu grupy metylowej do cząsteczki DNA. Nie zmienia on sekwencji DNA, ale powoduje, że niektóre geny włączają się, a inne wyciszają lub wyłączają. — Na podstawie wyników badania metylacji DNA algorytm nazywany zegarem epigenetycznym oblicza wiek biologiczny pacjenta, określa tempo starzenia i ryzyko chorób związanych z wiekiem. Na tej podstawie można opracować spersonalizowaną strategię spowolnienia starzenia — mówi prof. Swadźba. Takie badanie kosztuje od 1,5 do 3 tys. zł.
Kolejnym markerem starzenia jest długość telomerów. Telomery to „czapeczki” umiejscowione na końcówkach chromosomów, które odpowiadają m.in. za sprawność procesów związanych z regeneracją tkanek. Każdy podział komórek powoduje ich skracanie. Ten proces zaczyna się już od momentu narodzin i przyspieszają go przewlekły stres, palenie papierosów (telomery palaczy są nawet o 30-40 proc. krótsze niż u ich niepalących rówieśników), zła dieta (wysoko przetworzona żywność, tłuszcze trans i nadmiar tłuszczów nasyconych) i zaburzenia metaboliczne.
Dbanie o zęby
Wiele badań wskazuje, że istotnym czynnikiem nasilającym procesy starzenia jest przewlekły stan zapalny w organizmie. — Aktywny stan zapalny przyspiesza degenerację tkanek, wiąże się ze skróceniem długości życia oraz szybszą utratą sprawności, również ze zwiększonym ryzykiem chorób układu krążenia i chorób neurodegeneracyjnych. Zwiększa też ryzyko powstawania zagrażających życiu zmian zakrzepowych — wymienia prof. Swadźba. Oznaką przewlekłego stanu zapalnego jest utrzymujący się podwyższony poziom tzw. markerów stanu zapalnego we krwi, takich jak: OB, CRP, TNF-α i interleukina 6.
Jak się go pozbyć? — Poszukać źródła zapalenia i je ugasić, co zwykle nie jest proste — przyznaje prof. Swadźba. To może być na przykład przewlekłe zapalenie zatok czy stawów, niewyleczony ząb, dysbioza jelitowa lub, o czym się mówi coraz częściej, zapalenie przyzębia, czyli tkanek otaczających zęby. Badania naukowe potwierdzają, że nieleczone choroby przyzębia zwiększają ryzyko chorób serca, miażdżycy, cukrzycy typu 2, chorób stawów czy choroby Alzheimera. Mogą też przyczynić się do wystąpienia powikłań ciążowych. Dlatego badanie stomatologiczne należy włączyć do screeningu stanu zdrowia.
Silnym czynnikiem prozapalnym może być także dieta bogata w produkty wysoko przetworzone, niezdrowe tłuszcze i nadmiar cukru oraz przewlekły stres.
Kondycja mitochondriów
Na tempo starzenia ma wpływ także kondycja mitochondriów. To organella komórkowe odpowiadające za produkcję i magazynowanie energii w komórce. Wraz z wiekiem mitochondria stają się mniej wydajne, głównie za sprawą stresu oksydacyjnego wywołanego przez nadmiar wolnych rodników tlenowych w komórce.
Wolne rodniki to aktywne cząsteczki tlenu, które łatwo wchodzą w reakcję z cząsteczkami budującymi struktury komórkowe. Z wiekiem słabną mechanizmy neutralizujące nadmiar wolnych rodników. Wówczas ryzyko stresu oksydacyjnego w komórce rośnie, a wolne rodniki uszkadzają białka, tłuszcze czy DNA, zaburzając ich strukturę i zakłócając funkcję komórki, a nawet prowadząc do ich obumierania.
Zdolności poznawcze
Ważnym elementem oceny wieku biologicznego jest ocena upośledzenia zdolności poznawczych, czyli zapamiętywania, uczenia się i kojarzenia. Z wiekiem mózg ma prawo wolniej przetwarzać informacje, ale to nie powinno zaburzać normalnego funkcjonowania. Dlatego całkowite zapominanie o ważnych sprawach, spotkaniach, zobowiązaniach nawet w starszym wieku nie jest normą.
Kliniki longevity oferują testy kontrolujące zdolności kognitywne. — To proste ćwiczenia oparte na badaniu szybkości reakcji, sprawdzające pamięć, uwagę, koncentrację, a także szybkość przetwarzania informacji, planowanie, podejmowanie decyzji — mówi prof. Swadźba. W przypadku niezadowalających wyników testów kognitywnych pacjenci otrzymują zalecenia, które pomogą spowolnić utratę funkcji poznawczych. Chodzi o ćwiczenia pobudzające tworzenie nowych połączeń nerwowych, które umożliwiają mózgowi samonaprawę poprzez przejmowanie funkcji połączeń nerwowych, które przestają działać. Trening funkcji poznawczych umożliwiają specjalistyczne aplikacje, np. Cogamika.org lub NeuroPlay. Warto wspomóc go systematyczną aktywnością fizyczną i dietą. Badania pokazują, że regularny wysiłek fizyczny, szczególnie ćwiczenia aerobowe, zmniejsza w ogromnym stopniu ryzyko chorób neurodegeneracyjnych.
Badań, które pomagają zorientować się, w jakim miejscu na osi życia jesteśmy, opublikowano mnóstwo i można wydać na nie dowolnie dużą sumę. Aby były to sensownie wydane pieniądze, warto najpierw skonsultować się z lekarzem, który orientuje się w zagadnieniach związanych z longevity lub medycyną stylu życia. Specjalista dobierze panel badań dopasowanych do indywidualnych potrzeb pacjenta, a potem je właściwie zinterpretuje i sformułuje odpowiednie zalecenia. Po roku warto ponownie ocenić wiek biologiczny i w razie potrzeby wprowadzić kolejne korekty.
