Wczesny okres epoki brązu to czas kształtowania się przecinających cały kontynent szlaków handlowych. Z południa, zza Karpat, napływały nimi wyroby brązowe, a później również miedź i cyna, czyli składniki do wykonania stopu. W przeciwnym kierunku wędrował bursztyn
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękuję, że nas czytasz
Foto: Newsweek
Najstarsze zabytki metalowe odkryte na ziemiach polskich wykonano z miedzi. Przedmioty te, ze względu na miękkość metalu, miały często charakter ceremonialny lub prestiżowy, pozostając niewątpliwym symbolem statusu właściciela. Dzięki badaniom metalograficznym wiemy, że miedź trafiała nad Wisłę i Odrę między innymi ze złóż eksploatowanych na terenie dzisiejszej Słowacji. Była zapowiedzią rewolucji technologicznej, która nastąpiła w epoce brązu. Na ziemiach polskich rozpoczęła się ona około 2100 roku p.n.e. i trwała do 800–500 lat p.n.e.
Brąz jest materiałem dużo twardszym i bardziej odpornym na zniszczenie niż miedź. Powstaje w wyniku połączenia tego metalu z cyną w temperaturze co najmniej 1000 stopni Celsjusza. Technologia produkcji wyrobów z brązu opierała się na zastosowaniu odlewów na tak zwany wosk tracony.
Brązowni wykonywał z wosku model przedmiotu, a następnie oblepiał go gliną. Pozostawiał w niej otwór, przez który wlewał roztopiony metal – roztopiony i lekki wosk wydostawał się wtedy na zewnątrz. Po zastygnięciu metalu rozbijano formę, a powierzchnię przedmiotu wygładzano.
Początki epoki brązu są kamieniem węgielnym współczesnej cywilizacji europejskiej. W jej przededniu na ziemie polskie wtargnęli wspomniani już konni wojownicy spod znaku sznura. Wiele wskazuje, że ich pojawienie się nie miało pokojowego charakteru i mogło wiązać się z aktami przemocy – ich śladem może być choćby zbiorowy grób w Koszycach, o którym pisałem w poprzednim rozdziale. Najazd ten przerwał ciągłość osiadłych społeczności neolitycznych rolników; zostały one podbite i zasymilowane przez przybyszy z południa.
Konni migranci porozumiewali się w języku indoeuropejskim. Niewykluczone, że wciąż jeszcze istniała wówczas lingwistyczna wspólnota ludów indoeuropejskich, z której przed 4000 lat zaczęły wyodrębniać się nowe języki i grupy etniczne. Archeolodzy – dzięki nowym możliwościom, jakie dają im nauki pomocnicze – próbują lepiej zrozumieć procesy, pod wpływem których przeobrażały się społeczności wczesnej epoki brązu.
Na terenie Polski na przestrzeni ponad tysiąca lat możemy wyodrębnić kilka kultur archeologicznych, w tym mierzanowicką i strzyżowską. Stały się one podwaliną dla kultury trzcinieckiej, a ta z kolei – dla kultury łużyckiej. W Beskidy natomiast w XVIII wieku p.n.e. dotarli przybysze z południa – z terenów dzisiejszej Słowacji, Węgier i Rumunii. Ludność kultury Otomani–Füzesabony stała się pomostem między północą a cywilizacyjnymi zdobyczami świata anatolijskoegejskiego.
Mykeny nad Dunajcem
Wczesny okres epoki brązu to czas kształtowania się przecinających cały kontynent szlaków handlowych. Z południa, zza Karpat, napływały nimi wyroby brązowe, a później również miedź i cyna, czyli składniki do wykonania stopu. W przeciwnym kierunku wędrował bursztyn, który około przełomu XVIII i XVII wieku p.n.e. trafił znad Morza Bałtyckiego przez Bałkany do świata cywilizacji mykeńskiej. Nici szlaków handlowych oplotły Europę i Bliski Wschód siecią wymiany rzadkich i cennych dóbr.
W 1874 roku Heinrich Schliemann odkrył twierdzę w Mykenach. Według legend, jej monumentalny mur mieli wznieść potężni cyklopi. Z kolei w 1900 roku wybitny brytyjski archeolog Arthur Evans dokonał sensacyjnego od krycia pałacu w Knossos. Ikoniczny zabytek Krety powstawał etapami – od XX do XVIII wieku p.n.e., kiedy to uległ zniszczeniu. W tym samym miejscu podjęto jednak budowę kolejnej rezydencji. To właśnie w podziemiach tego pałacu miał znajdować się legendarny, zaprojektowany przez Dedala labirynt, w którym zamknięto Minotaura – na wpół byka, na wpół człowieka. W okresie, gdy rozwijały się cywilizacja mykeńska i minojska, Hammurabi spisał w Babilonie swój słynny kodeks. A co działo się wtedy na ziemiach obecnej Polski?
Otóż w tym samym czasie w dzisiejszych Maszkowicach, leżących w dolinie Dunajca, na terenie województwa małopolskiego, powstał… monumentalny kamienny mur cyklopowy, wzniesiony przez budowniczych z kręgu kultury śródziemnomorskiej. Skąd dokładnie przybyli? Wiele wskazuje, że była to niejednorodna społeczność, której członkowie wywodzili się znad Morza Adriatyckiego i z kultury OtomaniFüzesabony z terenów Kotliny Karpackiej.
Odkrycie nad Dunajcem spowodowało rewolucję w postrzeganiu kontaktów cywilizacji anatolijskoegejskich z obszarami położonymi na północ od linii Karpat. Kamienny mur z Maszkowic, badany przez zespół archeologów pod kierunkiem profesora Marcina S. Przybyły, nie ma sobie równych w tej części świata. Sucha, pozbawiona zaprawy konstrukcja została wzniesiona z bloków piaskowca ważących od 200 do nawet 500 kilogramów. Mur mierzy około 3 metrów wysokości, a jego szczytowa partia została dodatkowo podwyższona za pomocą wykonanej z gliny i drewna nadbudowy. Całość powstała około 1725 roku p.n.e.
Monumentalna budowla pełniła funkcję propagandową – manifestowała siłę i sprawczość przybyszy z południa; jednocześnie mur chronił mieszkańców osady na szczycie wzniesienia. Do jej wnętrza prowadziły dwie bramy: wschodnia i północna. Badania krakowskich archeologów wyraźnie wskazują na ceremonialne przeznaczenie bramy wschodniej, której szerokość nie pozwalała na codzienny ruch tranzytowy. Starożytni uważnie obserwowali niebo: oś bramy wskazywała punkt wschodu słońca w dniu przesilenia letniego. Bezpośrednio za przejściem przez mur odnaleziono dół ze spalonymi resztkami kości oraz glinianymi figurka mi – być może ślady składania ofiar. Wschodnią bramę wykorzystywano zapewne w czasie procesji i dekorowano za pomocą dwóch antropomorficznych stel.
Położona nieopodal brama północna z pewnością była natomiast główną drogą prowadzącą do wnętrza założenia. Ona również została ulokowana zgodnie z imponującą wiedzą mieszkańców o ruchu ciał niebieskich: oś poprowadzona z bramy północnej do wschodniej wyznacza punkt wschodu słońca w dniu przesilenia zimowego. Tym samym obydwa przejścia przez mur związane były z najważniejszymi momentami w rocznym, słonecznym cyklu i z kluczowymi świętami w cyklu agrarnym. Trudno oszacować, ile osób czynnie brało udział we wznoszeniu kamiennej konstrukcji. Krakowscy badacze uważają, że za umocnieniami u schyłku XVIII wieku p.n.e. żyło około 200 mieszkańców, a w budowie uczestniczyło być może nawet 300–400 osób.
To niezwykłe założenie stanowiło prawdopodobnie przyczółek śródziemnomorskiego świata, wysunięty daleko na północ w celu usprawnienia handlu luksusowymi dobrami. Eksportowano stąd między innymi złoto północy, czyli sukcynit – odmianę bursztynu, którego fragmenty odkryto w czasie badań na Górze Zyndrama koło Łącka. Ufortyfikowana osada – niczym średniowieczny karawanseraj na Jedwabnym Szlaku – mogła być dla kupców swoistym portem. Na co dzień mieszkańcy trudnili się – poza handlem – hodowlą zwierząt i pracą na roli. Badania palinologiczne wskazały na uprawę pszenicy płaskurki oraz jęczmienia.
Warto wspomnieć także o odkryciu kościanej pobocznicy. Stanowiła ona element uprzęży rydwanu – choć pojazdy te kojarzą się z Bliskim Wschodem i Egiptem czasów faraonów, to ich kolebką są wschodnie obszary stepowe.
Okres świetności ufortyfikowanej osady został gwałtowne przerwany. Wzdłuż krawędzi muru krakowscy archeolodzy odkryli ślady spalonych domostw i krzemienne groty strzał – wyraźne ślady najeźdźców. Czy ich celem było zdobycie cennych łupów, czy przejęcie kontroli nad handlem złotem pół nocy? Nie wiemy. Z pewnością za to osada podniosła się po zniszczeniach, a kamienny mur zaczął pełnić zupełnie nową funkcję – w kolejnej fazie zasiedlenia wzgórza stał się mu rem oporowym, podtrzymującym wyrównany i zabudowa ny wierzchołek. Budowniczowie popełnili jednak w czasie jego wznoszenia duży błąd: usytuowali ciężką konstrukcję na miękkimi lessie, a nie solidnej skale. Spowodowało to stopniowe osiadanie muru.
Konstrukcje z maszkowickiej góry stały się z czasem przyczynkiem do powstania legendy o zamku słynnego rycerza Zyndrama – uczestnika bitwy pod Grunwaldem w 1410 roku. Okoliczni chłopi wydobywali ze wzgórza połupane kamienie, aby służyły im jako materiał na fundamenty domów oraz budynków gospodarczych, i próbowali wytłumaczyć sobie jakoś obecność celowo ułożonych i obrobionych bloków. Nie były to jednak ruiny rzekomego zamku Zyndrama, tylko cyklopowy mur sprzed prawie 3775 lat! Noga sławnego rycerza z Matejkowskiego obrazu prawdo podobnie nigdy zaś w Maszkowicach nie postała.
Fragment książki „Amazonki i ludożercy. Opowieści z Prapolski” Adriana Pogorzelskiego
