On miał prawo do kochanek, romansów, dzieci. Ona — tylko do czekania i dyskretnych wybuchów zazdrości. A jednak nie była naiwną ofiarą. Ta miłość nadawała sens jej życiu.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Francuz Honoré de Balzac był strasznym snobem. Partykułę „de” w nazwisku dodał sobie sam, by robić wrażenie na arystokratycznych admiratorkach. Otyły brunet z wąsikiem i o lisich oczach nie grzeszył urodą. A jednak rozkochiwał w sobie wiele kobiet. Był jednym z największych pisarzy XIX w., twórcą monumentalnej „Komedii ludzkiej” — literackiego projektu, który miał opisać całe społeczeństwo Francji po rewolucji. Pracoholik piszący po kilkanaście godzin na dobę, autor powieści drukowanych w odcinkach, człowiek prasy, miasta i nieustannego pośpiechu. Schorowany, uzależniony od kawy, folgujący sobie przy stole, a jednocześnie magnetyczny, egzaltowany, uwodzący słowem — budził skrajne emocje.
Szukał „kobiety i bogactwa” — jak otwarcie twierdził. Wybranki, która wyzwoli jego twórczość z presji finansowej, jego samego z nieustannych materialnych trosk, a jednocześnie zaspokoi wybujałe libido. — Kobiety tworzyły jego dwór, były ważne, ale jednak zawsze drugorzędne wobec literatury — mówi literaturoznawca dr hab. Karol Samsel z Uniwersytetu Warszawskiego, specjalista od literatury XIX w. To wszystko częściowo się zmieniło, gdy napisała do niego intrygująca wielbicielka z dalekiej Ukrainy.
Oboje drżeli
Jego paryski adres w latach 30. XIX w. był celem listów od kobiet zafascynowanych autorem „Fizjologii małżeństwa”. Anonimowe epistoły nadchodziły jedna po drugiej, a ich nadawczynie znamy dziś często tylko z imion. Balzac wierzył, że z tych przelotnych więzi w końcu wyłoni się miłość prawdziwa. Dlatego czytał listy z przejęciem, jakby każdy mógł być tym jedynym, decydującym o jego losie.
Zdarzało się jednak, że odkładał korespondencję na później. Tak było z listem, który nadszedł 28 lutego 1832 r. — opatrzonym herbem i łacińskim mottem Diis ignotis („Nieznanym bogom”) i podpisanym „Cudzoziemka”. Przyszedł z Rosji, a właściwie z dalekiej Ukrainy. Nadawczynią była 28-letnia Ewelina Hańska, arystokratka, bardzo dobrze wykształcona, biegle czytająca po francusku, pochodząca ze znanej rodziny Rzewuskich — rodu o tradycjach literackich. Była siostrą Henryka Rzewuskiego, autora „Pamiątek Soplicy”, oraz Karoliny Sobańskiej, niegdyś związanej z Adamem Mickiewiczem i Aleksandrem Puszkinem. Żyła z dala od centrów kultury jako żona kresowego bogacza Wacława Hańskiego i matka pięciorga dzieci, z których przeżyła tylko jedna córka.
Nie należała do salonowych lwic ani artystek na miarę George Sand. Wydawała się zwykłą arystokratką, w rzeczywistości miała świetny gust literacki, intelektualne horyzonty i, co szczególnie istotne, odwagę. Mieszkała w Wierzchowni w dworze zagubionym pośród stepów i pól. Piękne wnętrza i dostatek nie mogły jednak zrekompensować nudy i nieudanego związku u boku o 20 lat starszego, schorowanego męża. Jedynym wydarzeniem tygodnia była poczta. Prenumerowane francuskie gazety, nowości wydawnicze. Wieczorne rozmowy w rodzinnym gronie podsycały wyobraźnię. Właśnie w tym kręgu — trochę z nudy — narodził się pomysł napisania do autora „Ojca Goriot”.
List miał pozostać anonimowy. Nieznajoma nie podała adresu, ale pisarz znalazł sposób, by jej odpowiedzieć — przez prasę, drobne ogłoszenie, znak rozpoznawczy widoczny tylko dla niej. Tak zaczęła się gra, która szybko przestała być zabawą. Ton Balzaca zmieniał się błyskawicznie: od uprzejmego zainteresowania do miłosnych deklaracji. Po kilku tygodniach pisał już wprost: „Kocham panią, Nieznajoma”. Deklarował uczucie kobiecie, której nigdy nie widział, imienia nie znał, której istnienia dowodziły jedynie listy.
Dla Hańskiej intymna korespondencja z pisarzem była wielkim ryzykiem. W końcu jednak zdecydowała się na spotkanie w Szwajcarii. Dotarła tam z mężem, Balzac pod fałszywym nazwiskiem, udając się rzekomo w inną stronę. 26 września 1833 r. zobaczyli się po raz pierwszy na promenadzie w Neuchâtel. Oboje drżeli — ona, nie wiedząc, kogo zobaczy; on, świadomy, że daleko mu do romantycznego ideału.
Ewelina Hańska. Portret z 1837 r.
Foto: Fine Art Images / Getty Images
— Jedna z relacji mówi, że była przerażona. Zobaczyła mężczyznę otyłego, o niezdrowej cerze, który mimo to natychmiast ją zauroczył — opowiada dr Samsel. Jeszcze tego samego wieczoru Hańska przedstawiła Balzaca mężowi jako znajomego ze świata literackiego. Miłość, która zaczęła się w listach, weszła w życie — ostrożnie, potem w końcu została też skonsumowana.
Miłość i sens życia
Miłość Balzaca i Hańskiej była przede wszystkim romansem epistolarnym.
— Listy wówczas miał inną rolę niż współcześnie. One nie były tylko namiastką relacji, ale podsycały wyobraźnię, budowały napięcie, stawały się afrodyzjakiem romantycznej epoki — przypomina dr Samsel.
Hańska początkowo dyktowała listy guwernantce, krępowała się własnym francuskim, a może i własnym uczuciem. Balzac również długo utrzymywał dystans. Ta ostrożność nie osłabiała więzi — przeciwnie, czyniła ją silniejszą. Oboje żyli w micie miłości idealnej, „na odległość”, która mogła trwać bez konieczności konfrontacji z codziennością, która w przypadku pisarza oznaczała kłopoty finansowe, bezwzględne poświęcenie pracy. Hańska była dla Balzaca partnerką intelektualną, czytelniczką, komentatorką. Krytykowała fragmenty jego powieści, podsuwała lektury.
— On dawał jej wiele, ale jeszcze więcej odbierał. Hańska musiała znosić jego nieobecność, kochanki, dzieci z innymi kobietami… Wiedziała o tym wszystkim, bo Balzac był wobec niej zaskakująco szczery — zauważa dr Samsel. — To była relacja bliższa porozumieniu rodzeństwa, opiekunki i geniusza niż klasycznemu związkowi męża i żony.
Choć Hańska była kobietą z wyższych sfer, inteligentną i wykształconą, relacja ta pozostawała głęboko asymetryczna. Balzac miał prawo do kochanek, romansów, dzieci; Hańska — tylko do czekania i dyskretnych wybuchów zazdrości. A jednak nie była naiwną ofiarą. Miała świadomość ceny, jaką płaci. Wiedziała, że najlepsze lata mijają w oczekiwaniu. Trwała, bo ta miłość nadawała sens jej życiu.
Nie widywali się często. Nie tylko ze względów obyczajowych. On był człowiekiem pracy.
— To czas narodzin powieści gazetowej. Co roku spod jego pióra wychodziło kilka powieści i wiele opowiadań. Żeby uporać się z terminami, musiał co tydzień pisać kolejne odcinki „Komedii ludzkiej”, być w stałym kontakcie z Paryżem. Zważywszy na to, z jakim pietyzmem podchodził do tego, co napisał, jak wyglądały pokreślone korekty, można stwierdzić, że był wyjątkowo zapracowany — podkreśla dr Samsel.
Brak intymności
Gdy po spotkaniu z Hańską Balzac wrócił do Paryża, ona z rodziną wyruszyła w podróż po Włoszech. Między nimi kursowały znowu listy, namiętne, coraz bardziej ryzykowne. Wszystko toczyło się dobrze znanym rytmem, aż jedna z kopert trafiła w ręce pana Hańskiego.
Balzac nie próbował się ukrywać. Przyznał się, przeprosił i — jak to miał w zwyczaju — zamienił całą historię w opowieść o nieporozumieniu, niemal niewinnym żarcie. Ku zdumieniu wszystkich ta strategia zadziałała. Hański dał się uspokoić. Przed powrotem rodziny do Ukrainy pozwolono mu jeszcze spotkać się z Hańskimi w Wiedniu.
Wkrótce jednak życie pisarza znów się skomplikowało. W 1834 r. poznał hrabinę Frances-Sarah Guidoboni-Visconti i rozpoczął kolejny romans. Dwa lata później hrabina urodziła syna. Choć nigdy tego nie potwierdzono, w Paryżu szeptano, że ojcem dziecka był Balzac. Sarah Visconti pozostała jego kochanką i oparciem, zwłaszcza gdy nękany przez wierzycieli pisarz musiał uciekać z miasta.
A jednak nawet wtedy Balzac nie zrywał więzi z Hańską. Równolegle pisał do niej i do innych kobiet, jakby bał się postawić wszystko na jedną kartę. Ona informowana przez Polaków mieszkających w Paryżu o jego romansach, odpowiadała coraz chłodniej — krótkimi, zdystansowanymi listami. Autor „Jaszczura” zrozumiał, że musi działać. Pojechał do Wiednia, gdzie przebywała Hańska. Przyjęła go, ale spotkania znów odbywały się wyłącznie w towarzystwie. Brak intymności doprowadzał go do frustracji, wrócił do Paryża rozbity i niezdolny do pracy. Pisał do niej, że nie da się tak dłużej żyć.
I rzeczywiście — ich drogi się rozeszły. Przez blisko siedem lat nie spotkali się ani razu. Hańscy podróżowali, Balzac pisał. Miłość trwała już niemal wyłącznie w listach, aż w pewnym momencie Hańska zamilkła całkowicie. Przerażony Balzac pisał jeden list po drugim. W styczniu 1842 r. nadeszła wiadomość z Ukrainy: Wacław Hański zmarł.
Otworzyła się możliwość, na którą Balzac czekał tak długo. W 1843 r., 10 lat po ich pierwszym spotkaniu, pojechał do Petersburga, by rozmawiać z Hańską o małżeństwie. Nic z tego jednak nie wyszło z powodów prawnych.
Balzac nie ustępował. Cztery lata później, już ciężko chory, przyjechał do Wierzchowni. Spotkał się z odmową Eweliny i wrócił do Paryża. Rok później podjął ostatnią próbę. Tym razem się zgodziła.
14 marca 1850 r. w Kościele św. Anny w Berdyczowie Honoré de Balzac poślubił Ewelinę Hańską.
— To był ślub schorowanego, zmęczonego, wyczerpanego życiem i pracą mężczyzny, z kobietą samotną i również wyczerpaną. Oboje mieli świadomość, że najlepsze lata są już za nimi — mówi dr Samsel.
Pięć miesięcy później pisarz zmarł.
Hańska spłaciła długi, zadbała o jego pamięć, broniła swojego miejsca w jego biografii. Jak zauważa dr Samsel, „chciała być zapamiętana jako fundament Balzaca — dobra dusza jego życia”.
W jednym z albumów Balzac napisał: „Wielcy ludzie są jak skały — czepiają się ich tylko ostrygi”. Hańska dopisała: „W takim razie ja jestem ostrygą”.
Jak on mnie kochał
Po śmierci Balzaca pojawiły się oskarżenia, że Hańska nie czuwała przy jego łożu, a autorem tej plotki był sam Wiktor Hugo. Jak pisze Tadeusz Boy-Żeleński, tłumacz i autor szkicu o pani Hańskiej i jej życiu u boku pisarza:
„Ostatniego dnia odwiedził go Wiktor Hugo, a opis tej wizyty, zamieszczony w książce »Choses vues«, miał ciężko zaważyć na dobrym imieniu pani Hańskiej.
…Drzwi się otworzyły. Służąca zjawiła się ze świecą. »Czego pan sobie życzy?« — rzekła. — Płakała… Przyszła druga kobieta, która płakała również, i rzekła do mnie: »Umiera. Pani poszła do siebie«…
Ten opis, cytowany we wszystkich biografiach, stał się źródłem wiadomości, że pani Hańska nie była obecna przy śmierci męża i że tuż po przybyciu do Paryża zaszły między nimi poważne nieporozumienia. Tymczasem w artykule swoim p. Bouteron przytacza korespondencję pani Ewy z lekarzem i inne dokumenty, z których wynika, że pielęgnowała Balzaca do ostatniej chwili” — pisze Boy.
Hańska była też oskarżana o romansowanie z innym mężczyzną w ostatnim roku życia Balzaca. Z artystą Jeanem Gigoux przeżyła kolejne 30 lat, ale poznała go dopiero jako wdowa, kiedy w 1851 r. malował portret jej córki. Wcześniej, chyba na pocieszenie po śmierci Honoriusza i po strasznych momentach jego choroby, ucięła sobie krótki romans z młodym pisarzem, z którym — jak pisze Boy — połączyło ją „wspólne uwielbienie dla Balzaca”.
Francuzi widzieli ją właśnie przez pryzmat tych dwóch romansów, zapominając o jej poświęceniu dla pisarza. — Dziś Honoré de Balzac jest jednym z największych klasyków literatury francuskiej. Myślę, że dziś polscy literaturoznawcy powinni się zająć obecnością Hańskiej w budowaniu odbioru jego twórczości, bo to obszar nieco pominięty, a wyjątkowo ważny — podkreśla dr Karol Samsel.
Na koniec oddajmy głos pani Hańskiej. Jej listy do Balzaca się nie zachowały, można przeczytać te, które pisała do ukochanego brata, hr. Adama Rzewuskiego:
„Romans mój z panem de Balzac miał za początek ciekawość, ciekawość kobiety, która, wychowana w wysokiej atmosferze intelektualnej, musiała nagle poddać się egzystencji, będącej pasmem niskich pospolitości… Korespondencja moja z panem de Balzac zaczęła się, z mojej strony przynajmniej, od żartu; później rozwinęła się i przeobraziła w jedno z najpoważniejszych uczuć i jeden z najbardziej skomplikowanych problematów… […] Gdybym, jakimkolwiek przypadkiem, miała złamać serce tego genialnego człowieka — popełniłabym zbrodnię, z której nic w świecie nie obmyłoby mego sumienia. A jeszcze i z innego punktu, nie trzeba zapominać, że taki człowiek należy do całego świata i że byłoby grzechem wobec świata przeszkodzić panu de Balzac w tworzeniu nowych arcydzieł, podobnych tym, które już nam dał […].
A jak on mnie kochał! Mój Boże, jak on mnie kochał, jak on mi ufał, jak on wierzył we mnie, wierzył we mnie bardziej może niż ja w niego, bo ja miewałam chwile zazdrości, w czasie których cierpiałam tak okrutnie, och! tak okrutnie przez myśl i obawę, że może spotkać inną kobietę, młodszą i ładniejszą ode mnie…”.