Potrzebujemy wspólnoty i relacji jak powietrza. Kreśląc w myślach skład swojego stada, odpowiedzmy sobie na kilka pytań: Z jakich osób się ono składa? Dlaczego właśnie z tych? Czy jesteśmy zadowoleni ze swoich relacji? I dlaczego – mimo że liczba bliskich relacji wśród ludzi spada – warto tworzyć i pielęgnować stado?
Zapewne wielu z nas kojarzy amerykański serial „Przyjaciele”. Stał się on fenomenem na skalę światową. Opowiada o losach szóstki zupełnie obcych sobie ludzi, którym udało się stworzyć najczulszą i najbardziej rozpoznawalną – chociaż tylko filmową – wspólnotę na świecie. I to właśnie clou owego fenomenu – rodzaj relacji, jaką najpewniej chciałby mieć każdy z nas. Relacja, w której można mówić o tym, co trudne i gdzie wsparcie czeka przy kubku ciepłej kawy, która trwa, mimo że każdy z jej uczestników jest inny – ze swoimi charakterystycznymi dla ludzkich istot przywarami. Serialowi przyjaciele złoszczą się na siebie, śmieją się ze swoich pomysłów, ale jednocześnie zawsze dla siebie są.
I choć oczywiście życie to nie serial, niewątpliwie fenomen „Przyjaciół” dowodzi naszych potrzeb i pragnień, jednocześnie inspirując nas do prób budowania bezpiecznych i zaangażowanych związków.
Czy stado można sobie wybrać?
Porzekadło mówi: „Rodziny się nie wybiera”. Często gorzko wybrzmiewa to w naszych ustach, odzwierciedlając stan relacji rodzinnych.
Zawiłość tego typu relacji zwierzęta rozwiązują dość prosto, decydując się na bardzo przyziemne, acz kluczowe znaczenie stada: przetrwanie. Na przykład makaki grupują się tym silniej, im większe jest postrzegane przez nich zagrożenie. Pomaga im to zarówno zapewniać sobie pożywienie, jak i ochronić się przed niebezpieczeństwem, a także zwiększyć reprodukcyjne szanse na przetrwanie gatunku (Phyllis C. Lee, 2022). Wydaje się to być adekwatne do świata naczelnych.
Człowiek jest istotą społeczną. I choć brzmi to jak frazes, to jednak osoby, które nie utrzymują satysfakcjonujących relacji z innymi, mają większą szansę na zmaganie się z depresją oraz niższe poczucie dobrostanu (S. Cacioppo i in., 2015). Co więcej, metaanaliza (Holt-Lunstad i in., 2015) wykazała, że subiektywne poczucie samotności zwiększa ryzyko przedwczesnej śmierci o 26 proc., a brak kontaktów społecznych predysponuje do wystąpienia udaru mózgu, chorób serca oraz zwiększa ryzyko demencji. Osoby samotne rzadziej też angażują się np. w zachowania prozdrowotne, a z czasem mogą nawet stawać się bardziej wrogie i skłonne do nadużywania psychoaktywnych substancji (O. Hämmig, 2019). Część badaczy wskazuje, że jednostka pozbawiona stada zmaga się ze stresorami samodzielnie, co znacząco podnosi u niej poziom napięcia. Również brak osób, z którymi można celebrować dobre chwile życia, sprawia, że celebracja ta nie trwa ani długo, ani nie pomaga nam rozkoszować się tym stanem na tyle, by skorzystało na nim zarówno nasze zdrowie psychiczne, jak i fizyczne.
Stado rodzinne to jedno – na jego dobór faktycznie nie mamy dużego wpływu. Jeżeli działa – świetnie. Jeżeli nie – niekoniecznie musi to oznaczać, że skończymy samotnie. W złożonym świecie społecznych interakcji stado może składać się z osób, które do niego zaprosiliśmy i które chcą razem z nami funkcjonować na pewnych określonych zasadach kreślących specyfikę danej relacji. Dostajemy pewne narzędzia, które pomagają nam łączyć się w grupy, np. w okresie szkolnym jest to klasa, gdzie mamy szansę tworzyć pierwsze bliższe relacje. Czy zawsze z sukcesem? Oczywiście, że nie. Nauka budowania relacji trwa najczęściej całe życie. Ponieważ tak jak zmieniamy się my i nasze potrzeby, tak zmieniają się nasze relacje z innymi. W związku z tym stada mogą niekiedy wymagać przegrupowania.
Czy trzeba gadać, aby się dogadać?
Kreśląc w myślach skład swojego stada, warto przy okazji odpowiedzieć sobie na kilka pytań: Czy jestem zadowolony/zadowolona ze swoich relacji? Z jakich osób składa się moje stado (lub to, które chciałbym stworzyć)? Dlaczego właśnie z tych?
Opublikowane w 2021 r. statystyki dotyczące relacji społecznych obywateli USA wskazały, że ilość bliskich relacji spada. W 1990 r. 33 proc. respondentów deklarowało, że posiada 10 lub więcej bliskich znajomych, z którymi utrzymuje satysfakcjonujące relacje. W tym czasie tylko trzy proc. ankietowanych wskazało, że nie posiada przyjaciół i znajomych. Jednak 30 lat później, w 2021 r., posiadanie 10 lub więcej bliskich znajomych zadeklarowało już tylko 13 proc. badanych i czterokrotnie w stosunku do roku 1990 zwiększyła się liczba tych, którzy wskazali na nieposiadanie przyjaciół i znajomych.
Jasne, że ilość nie powinna być przedkładana ponad jakość, niemniej tryb życia i funkcjonowanie w coraz bardziej wymagających warunkach związanych ze środowiskiem pracy, zwrot ku indywidualistycznym zakusom osobistego rozwoju i pochwały Ja, sprawiają, że nasza część wspólnotowa podupada. Znając już benefity płynące z bycia wśród ludzi, warto tworzyć i pielęgnować stado zarówno dla wspólnego dobra, jak i osobistej jakości życia. Jak to zrobić?
Po pierwsze – wychodzić z utartych schematów, bo to pomaga nawiązywać nowe relacje. W tym celu można np. uczestniczyć w tematycznych zajęciach, gdzie znajdują się osoby o podobnych zainteresowaniach. Wraz ze zmianą życiowych ról i wyzwań warto poszukiwać także osób, które pomagają tworzyć wspólnotę wokół nowej rzeczywistości, np. innego świeżo upieczonego rodzica czy pracownika danej branży.
Po drugie – komunikacja. Bynajmniej jednak nie chodzi tu o jej warstwę semantyczną, a o budowanie ram relacji.
Jak wygląda mapa naszych relacji?
W tworzeniu mapy relacji pomocne są granice – taka linia podziału, która określa, kim jesteśmy my jako jednostki i jak będziemy wchodzić w interakcje z innymi jednostkami. Granice dotyczą przestrzeni, ciała i własności, odróżniają nas od innych, dając autonomię, zaznaczają, kim jesteśmy, czego potrzebujemy, co chcemy robić i w co wierzymy. Pomagają także określić, za co odpowiadamy. Granice umożliwiają nam zdefiniowanie, co de facto się w ich ramach mieści: jak odpowiadamy za swoje myśli, uczucia, działania, ale i słowa. Nie możemy jednak odpowiadać za to samo będące w granicach innych ludzi. Zrozumienie swoich motywacji i granic jest kluczowe dla wchodzenia w interakcje z innymi. Ale granice ustanawiają także ograniczenia dla innych. Wyrażone i naznaczone mają szanse być informacją, czego potrzebujemy i oczekujemy dla siebie – kierują decyzjami, pozwalając odrzucać to, co szkodzi wartościom lub naszym potrzebom. Budowanie granic w relacji nie oznacza muru, wręcz przeciwnie – pomaga ustalać, w jaki sposób chcemy ze sobą funkcjonować, by było nam w tej przestrzeni bezpiecznie i dobrze. To ważne, bo zarówno normy społeczne, jak i powszechnie obowiązujące prawo to pewna reprezentacja granic na metapoziomie.
Co może stanowić naruszenie granic? Na przykład zastraszanie, umniejszanie, okłamywanie, zdrada. Granica w tym obszarze pomaga nam wyznaczyć, na co możemy się zgodzić. Czy natychmiastowo redukuje to cierpienie? Nie. Ale może ułatwiać nawigowanie relacjami i granicami w przyszłości: inaczej je komunikować, szybciej reagować. Zamiast koncentrować się na tych elementach, które w relacji wadzą, pozwalać nam podjąć próbę naprawy. Oczywiście zawsze wymaga to chęci wszystkich zaangażowanych, niemniej szczelne oddzielanie się murem granicznym na pewno nie sprawi, że będziemy dla siebie bardziej widoczni. A przecież w „Przyjaciołach” tak bardzo wzrusza właśnie bliskość. To ona sprawia, że ktoś, kto widział nas w najlepszej, ale i najgorszej formie życia, nadal stoi tuż obok.
Joanna Gutral – psycholożka, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (cert. PTTPB nr 896), psychoedukatorka. Dydaktycznie i badawczo związana z Uniwersytetem SWPS w Warszawie i Centrum Działań dla Klimatu i Transformacji Społecznych 4Cast. Prowadzi warsztaty, szkolenia i psychoedukacyjny podcast Gutral Gada, psychoterapeutka poznawczo-behawioralna (cert. PTTPB nr 896), psychoedukatorka.