Sprawa Epsteina uderzyła w Wielką Brytanię z wielką siłą. I to w najgorszym możliwym momencie — gdy poczucie, że brytyjski system toczy kryzys, jest najgłębsze od lat. A może być gorzej, bo ten skandal podkopuje jednocześnie dwa filary brytyjskiej polityki — rząd i monarchię. Upadek jednego z nich wydaje się bardzo prawdopodobny.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Jak dotąd afera Epsteina nigdzie nie wywołała tak istotnych politycznych skutków jak w Wielkiej Brytanii. Doprowadziła już do pozbawienia wszystkich tytułów młodszego brata króla, Andrew Mountbattena-Windsora — kiedyś znanego jako Andrzej, książę Yorku — i odwołania brytyjskiego ambasadora w Stanach, lorda Petera Mendelsona. Po ujawnieniu najnowszej partii akt Mendelson musiał też zrzec się miejsca w Izbie Lordów i może mieć kłopoty z prawem. Skandal wokół Mendelsona doprowadził też do dymisji szefa sztabu i najbliższego współpracownika premiera Starmera, Morgana McSweeneya.
Po odejściu tego ostatniego w niedzielę wielu komentatorów spodziewało się, że także dni premiera są policzone. Jednak po politycznie burzliwym poniedziałku można chyba powiedzieć, że Starmer przetrwał kryzys — przynajmniej na razie. Sprawa Epsteina będzie bowiem kolejnym kamieniem wiszącym na szyi jego i tak bardzo niepopularnego rządu, który może nie przetrwać do końca roku.
Zepsucie w sercu Partii Pracy
W jaki sposób Epstein zaszkodził Starmerowi? Za sprawą swoich relacji z jednym człowiekiem: lordem Peterem Mendelsonem. Pod koniec 2024 r. Starmer — za radą McSweeneya — mianował go ambasadorem w Stanach Zjednoczonych. Zrobił to, choć związki Mendelsona z Epsteinem — sięgające czasów, gdy ten pierwszy był jedną z kluczowych postaci w otoczeniu Tony’ego Blaira, ministrem i unijnym komisarzem — były od dawna znane opinii publicznej. Tygodnik „New Statesman”, powołując się na rządowe źródła, podaje, że rząd miał wiedzieć, że Mendelson utrzymywał bliskie relacje z seksualnym przestępcą także po pierwszym wyroku na Epsteina w 2008 r., w tym przebywał w jego domu w Nowym Jorku, gdy Epstein odbywał karę więzienia.
We wrześniu zeszłego roku, gdy ujawnione zostały pierwsze materiały z akt Epsteina, Mendelson musiał zostać odwołany. Sprawę przesądził odtajniony mail, wysłany przez Mendelsona do Epsteina, zanim ten trafił do więzienia. Brytyjczyk zapewnia swojego znajomego, że dużo o nim myśli i zachęca go, by walczył o wcześniejsze wyjście zza krat.
Kolejna porcja dokumentów Epsteina, odtajniona pod koniec stycznia, pokazała, że w trakcie kryzysu finansowego pod koniec pierwszej dekady XXI w. — a więc już po uwolnieniu finansisty — Mendelson, wówczas minister przedsiębiorczości w rządzie Gordona Browna, mógł przekazywać Epsteinowi potencjalnie finansowo wrażliwe informacje na temat polityki rządu. Korespondencja wskazuje też, że Mendelson doradzał bankowi JPMorgan jak walczyć z planem specjalnego podatku od bonusów dla zarządów banków, który przygotowywał wtedy jego kolega z gabinetu, kanclerz skarbu Alistair Darling. Z dokumentów wynika, że Mendelson i jego mąż mogli otrzymać od Epsteina w sumie około 75 tys. dol.
Lewicowy minister spiskujący z bankierami przeciw uderzającej w ich interesy polityce rządu, w którym zasiada, to coś zupełnie nie do obrony na gruncie politycznym. A Mendelson może się też wkrótce przekonać, że także na gruncie prawno-karnym. Sprawa byłaby wielkim obciążeniem dla Starmera, nawet gdyby Mendelson był „tylko” ambasadorem w Stanach. Był jednak kimś więcej — zaufanym, nieformalnym doradcą premiera i jego najbliższego otoczenia. Jeszcze w kilka dni przed swoim odwołaniem z Waszyngtonu Mendelson gościł na Downing Street, gdzie miał doradzać premierowi w sprawie rekonstrukcji rządu.
Łódź bez sternika
Osobą, która wprowadziła Mendelsona w najbliższy krąg obecnej władzy miał być właśnie McSweeney. On też miał przekonać Starmera, by za ocean wysłać właśnie Mendelsona. To miał być człowiek, który będzie umiał rozmawiać z Trumpem. Odchodząc w niedzielę szef sztabu Starmera wziął odpowiedzialność za tę decyzję. Gdy chwilę później odszedł też dyrektor komunikacji Downing Street 10, a w poniedziałek lider szkockiej Partii Pracy, Anas Sarwar, wezwał Starmera do dymisji, mogło się wydawać, że premier nie przetrwa kryzysu. Ministrowie i kluczowe postaci partii zadeklarowały jednak publicznie swoje poparcie dla Starmera, w tym dwie osoby najczęściej wskazywane jako jego potencjalni następcy — minister zdrowia Wes Streeting oraz Angela Rayner. To na razie zamknęło dyskusję o zmianie premiera.
Dymisja McSweeneya może jednak tylko pogłębić i tak już bardzo głęboki kryzys przywództwa Starmera. McSweeney był nie tylko szefem sztabu premiera, ale też „mózgiem” całej jego politycznej operacji. To on był twórcą zwycięskiej strategii w wyborach w 2024 r., a wcześniej w walce Starmera o przywództwo Partii Pracy. Niektórzy autorzy obserwujący z bliska politykę partii twierdzą nawet, że to McSweeney — który nigdy nie pogodził się z tym, że przywództwo w partii zdobył w 2015 r. przedstawiciel jej skrajnie lewego skrzydła Jeremy Corbyn — wymyślił Starmera jako nowego przywódcę. Takiego, który mógłby przejąć partię po Corbynie i sprowadzić ją z powrotem bliżej centrum. Nawet jeśli podobne opinie są przesadzone, a Starmer rzeczywiście jest kapitanem laburzystowskiego okręgu, to McSweeney z pewnością pełnił na nim funkcję sternika.
Odkąd Partia Pracy odzyskała władzę latem 2024 r., McSweeney stał się postacią bardzo niepopularną w jej parlamentarnym zapleczu. Obwiniano go o największe błędy i spadek popularności rządu. Część partii liczy zapewne, że jego dymisja będzie oznaczała nowe otwarcie. Z drugiej strony, rząd Starmera pozbawiony głównego stratega, może okazać się niezdolny do niczego innego poza biernym dryfowaniem i gaszeniem pożarów.
A pożary mogą pojawić się już wkrótce. W lutym Partię Pracy czekają trudne wybory uzupełniające w okręgu Gorton i Denton w metropolii Manchesteru. Partia najpewniej je przegra, głównie dlatego, że jej kierownictwo uniemożliwiło start popularnemu burmistrzowi Manchesteru Andy’emu Burnhamowi — obawiając się, że gdyby wrócił do Izby Gmin, mógłby skutecznie rzucić wyzwanie przywództwu Starmera. W maju Wielką Brytanię czekają wybory lokalne, w tym wybory do parlamentów regionalnych w Szkocji i Walii — jeśli klęska Partii Pracy będzie znacząca, Starmer może ich nie przetrwać.
Skupiona kiedyś wokół Corbyna lewica — dziś podzielona między Your Party Corbyna oraz rosnących w sondażach Zielonych — dzięki aferze Mendelsona zyskuje bardzo poręczne narzędzie do uderzania w Stermera. Jej dysponujący sporymi zasięgami medialni sojusznicy — jak polityczny komentator Owen Jones – już uruchamiają narrację: Corbyn chciał zwrócić Partię Pracy zwykłym ludziom takim jak wy, Starmer i McSweeney zniszczyli go, by w centrum umieścić takich ludzi jak Mendelson.
Monarchia też w kryzysie
Sprawa Epsteina uderza też w drugi — dziedziczny — filar brytyjskiego systemu politycznego: monarchię. Wszystko za sprawą związków Andrew Mountbattena-Windsora z Epsteinem i zarzutów, że były książę był beneficjentem jego przestępczego procederu. W październiku król Karol III pozbawił swojego brata wszystkich tytułów, „degradując” go do statusu zwykłego obywatela.
Decyzja została ogłoszona chwilę po publikacji wspomnień jednej z ofiar Epsteina, Virginii Giuffre. Opisała ona, jak na polecenie Epsteina i jego partnerki Ghislaine Maxwell trzykrotnie współżyła seksualnie z księciem. Po raz pierwszy, gdy miała 17 lat — książę Andrzej miał zauważyć wtedy, że jest w wieku jego córki.
Karol III zastosował jesienią opcję atomową, być może zakładając, że to konieczne, by odciąć instytucję monarchii od problemów swojego brata. Problem w tym, że sprawa Epsteina przynosi kolejne kompromitujące dla byłego księcia informacje. W ostatniej partii ujawnionych akt znalazło się zdjęcie, na którym widzimy księcia Andrzeja stojącego na czworakach nad leżącą na podłodze — najpewniej — młodą kobietą. Tydzień media doniosły o istnieniu drugiej kobiety, która miała zostać przywieziona do Wielkiej Brytanii, by uprawiać seks z księciem. Do stosunku miało dojść w 2010 r. na terenie jednej z królewskich rezydencji Royal Lodge w Windsorze, kobieta miała wtedy ponad dwadzieścia lat. Doniesienia bada teraz policja.
Z ostatniej partii akt Epsteina wynika też, że były książę w 2010 i 11 r. mógł przekazywać finansiście poufne informacje, do których zyskał dostęp jako przedstawiciel handlowy Wielkiej Brytanii. Chodzi głównie o szczegóły dotyczące sytuacji gospodarczej kraju i potencjalnych okazji inwestycyjnych w Wietnamie, Singapurze i Hongkongu, które Mountbatten-Windsor odwiedził wtedy w ramach swoich oficjalnych obowiązków. Pojawiają się więc pytania, czy między członkiem rodziny królewskiej a finansistą nie funkcjonował układ: dostęp do wrażliwych informacji w zamian za dostęp do ciał młodych kobiet.
Pałac Buckingham wydał 9 lutego oświadczenie, stwierdzające, że monarcha wyraża głębokie zaniepokojenie oskarżeniami zgłaszanymi pod adresem „pana Mountbattena-Windsora”. Król zapewnił też, że jest gotowy, by we wszelkie możliwe sposoby pomóc policji w wyjaśnianiu powiązań byłego księcia z Epsteinem. Dotyczy to także sprawy ujawniania finansiście państwowych sekretów. Niezależenie jednak od tego, jak Karol III nie dystansowałby się od brata, sprawa ta położy się cieniem na monarchii i dynastii. Połączenie seksualnej przemocy, korupcji, przywileju latami chroniącego przed odpowiedzialnością i braku widocznej skruchy ze strony byłego księcia tworzy zabójczą moralnie, politycznie i wizerunkowo mieszankę dla Windsorów.
Nie pierwszy kryzys
Sprawa Epsteina uderza przy tym w Wielką Brytanię w momencie kryzysu całego brytyjskiego systemu. Poczucie, że państwo jest ciężko chore, narasta od lat. Rządy Torysów przyniosły gospodarczą stagnację, katastrofę Brexitu, kłamstwa i skandale gabinetu Borisa Johnsona, katastrofę trwających miesiąc rządów Liz Truss, kiedy brytyjskie finanse znalazły się na krawędzi upadku. Teraz, niecałe dwa lata po wyborach sypać wydaje się polityczny projekt Partii Pracy. W siłę rośnie populistyczna partia Reform UK, swoje problemy ma też monarchia. Wszystko to pogłębia klimat zniechęcenia do politycznego systemu, poczucia schyłku, emocje sprzyjające z jednej strony nihilistycznej apatii, z drugiej radykalnym ideom i rozwiązaniom.
Jednocześnie można powiedzieć, że brytyjski system był ostatecznie w stanie wyciągnąć konsekwencję wobec osób uwikłanych w proceder Epsteina. W Stanach postaci pojawiające się w aktach piastujące najwyższe funkcje nigdzie się nie wybierają — nawet, jak sekretarz handlu Trumpa, Howard Lutnick, zostały przyłapane na kłamstwie co do zażyłości, głębi i czasu trwania swoich relacji z Epsteinem.