Uczęszczanie do szkoły to oczywista aktywność w życiu młodego człowieka. Dla wielu — akceptowana, dla niektórych — tolerowana, a u kilkunastu procent dzieci i młodzieży wywołuje ogromny lęk. Czym jest fobia szkolna? Co się dzieje w umyśle cierpiącego na nią nastolatka?
Newsweek Psychologia Nastolatka
Foto: Materiały prasowe
Fobia szkolna nie jest zaburzeniem. To zespół objawów charakteryzujących się silnym dyskomfortem — od niepokoju, po napady lęku panicznego — związany ze szkołą. Jak w każdej fobii kluczowy element to strach, który jest reakcją na silne poczucie zagrożenia i utraty bezpieczeństwa. Wydzielane wtedy adrenalina i kortyzol mobilizują ciało do walki lub ucieczki: przyspieszają puls i oddech, pojawiają się pocenie i drżenie. Krew odpływa z mózgu do mięśni, co utrudnia myślenie, koncentrację i planowanie — dlatego w stresie twórcze działanie staje się niemal niemożliwe.
Taka reakcja zachodzi w ciałach i umysłach nastolatków doświadczających lęku w szkole. Często też w domu — na myśl o niej, wieczorami, przed powrotem z weekendów oraz po przerwach szkolnych. Tego rodzaju lęku doświadcza od 5 do 28 proc. dzieci i nastolatków. Ujawnia się najczęściej w kluczowych momentach edukacji: między 5. a 7., 10. a 11. oraz 13. a 14. rokiem życia. I teraz wyobraźmy sobie nastolatka stojącego w szkole przy tablicy z powyższymi objawami…
Co w szkole przeraża
Życie szkolne dzieci i nastolatków składa się z części edukacyjnej i społecznej — czyli tej związanej z poczuciem kompetencji, skuteczności i wartości oraz tej dotyczącej przynależności, bezpieczeństwa i relacji. U nastolatków z fobią szkolną oba te obszary często się łączą i wywołują nasilony lęk. W pierwszym obszarze, związanym z kompetencją, przedmiotem lęku staje się presja szkolna wynikająca z wymagań edukacyjnych oraz często niska samoocena nastolatków, próbujących spełniać swoje wysokie standardy i oczekiwania rodziców oraz nauczycieli.
Nastolatki przeżywają silny niepokój związany z wynikami w nauce i lęk przed popełnieniem błędów. Czują się często mniej zdolni i niekompetentni. Problem nasilają nierozpoznane specyficzne trudności w uczeniu się, jak dysleksja rozwojowa albo ADHD, utrudniające koncentrację i realizację zadań edukacyjnych. Dzieci boją się zawieść oczekiwania dorosłych i nauczycieli. Ich poczucie własnej skuteczności i wartości pokrywa się niemal całkowicie z wynikami w nauce: im wyższe mają oceny, tym czują się lepsze; im są lepsze, tym bardziej czują się godne uznania i miłości ze strony dorosłych. Presja, którą czują przed każdym sprawdzianem, odpytywaniem czy egzaminem, przybiera postać natłoku przerażających myśli oraz często deprymującego, oskarżającego głosu, mówiącego o wiecznej niewystarczalności. Ocena, od której zależy wartość oraz poczucie zasługiwania na miłość i akceptację, przestaje być jedynie oceną w dzienniku.
Presja sięga również relacji społecznych — bo wszystkie błędy, niedociągnięcia i pomyłki mogą zostać zauważone przez klasę, obśmiane, potraktowane z krytyką i zawstydzaniem. I to zarówno przez rówieśników, jak i nauczycieli. Nastolatki często żyją w konflikcie między spełnianiem swoich bądź cudzych wysokich standardów edukacyjnych a naturalnymi potrzebami: odpoczynku, beztroski, zabawy, spontaniczności i relacji. Wyniki w nauce są okupione kosztem izolacji od rówieśników. Trudno pogodzić życie w grupie z brakiem czasu oraz wewnętrznym głosem obwiniającym o „nieproduktywnie” spędzany czas.
Nastolatki zaniedbujące te potrzeby, żyjące w presji produktywności wyczerpują się i stają się depresyjne, często z poczuciem wewnętrznej pustki. Mają coraz mniej sił na realizację zadań edukacyjnych, a to prowokuje jeszcze większy lęk przed porażką i skłania do wycofania się i poddania. Ostatecznie presja, lęk przed oceną, kompromitacją i poczucie izolacji rówieśniczej powodują paraliżujący lęk trudny do opanowania. Można sobie wyobrazić nastolatka przy tablicy z pustką w głowie, nogami jak z waty, zawrotami głowy, mnóstwem myśli o potrzebie sprawdzenia się i jednocześnie poczuciem, że nie może wydusić z siebie słowa. Naturalną reakcją w sytuacji zagrożenia jest ucieczka od zagrażającej sytuacji. Ucieczką staje się odmowa chodzenia do szkoły.
Straszni rówieśnicy
Czynnikiem zagrażającym w przestrzeni szkolnej mogą być także rówieśnicy i nieudane relacje społeczne. Nastolatki czują lęk, czasem nie tyle przed wymaganiami edukacyjnymi, ile przed grupą rówieśniczą. Niekiedy odpowiedzialny za to może być również lęk społeczny, polegający na trudnościach z socjalizacją, z publicznymi wypowiedziami, z byciem w centrum uwagi i oceną innych osób. System nauczania często wymaga ekspozycji, pracy w grupach, a niektórym nastolatkom przychodzi to z dużym trudem. Przy braku wsparcia lęk bierze górę i młodzi często wycofują się z trudnych dla siebie sytuacji, odmawiając chodzenia do szkoły.
Lęk przed szkołą wywołuje szczególnie przemoc rówieśnicza i cyberprzemoc. Dzieci i nastolatki doświadczają w szkole nękania, wyśmiewania, wykluczania z grupy, poniżania, zbiorowego hejtu, upubliczniania kompromitujących zdjęć w mediach społecznościowych, a nawet zagrożenia zdrowia czy życia. Te doświadczenia uruchamiają ogromne poczucie zagrożenia, nadmierną czujność, strach przed przyszłymi atakami i skłonność do samoobwiniania. Szkoła staje się źródłem traumatycznych doświadczeń, przed którymi młody człowiek w zdrowy i naturalny sposób chce uciec — zwłaszcza gdy czuje bezradność lub bierność dorosłych niepotrafiących zatrzymać przemocy.
Młodzi ludzie zaczynają unikać kontaktów społecznych, izolować się, wycofywać z aktywności. Świadomość, że mają wracać do miejsca, w którym mogą znów zostać zaatakowani, sprawia, że lęk uruchamia się na samą myśl o szkole, a napad paniki pojawia się tuż przed jej bramą. Ich układ nerwowy jest cały czas czujny i w gotowości do obrony, niczym u żołnierza na froncie, co objawia się problemami ze snem, z drażliwością i zaburzeniami koncentracji.
Lęk przed opuszczeniem domu
Istnieje też postać fobii szkolnej, w której problemem jest nie tyle sama szkoła, ile trudność w opuszczeniu domu. Wtedy dzieci często mówią, że lubią szkołę, rówieśników, nauczycieli i sam fakt przebywania w niej, ale mają trudność z wyjściem z domu. Przyczyną takiego stanu bywa często lęk przed separacją od rodzica. Dzieci boją się rozstania, czasem mają wyobrażenia, że rodzicom może stać się krzywda. Chcą zostać i pilnować bezpieczeństwa rodziców i swojego. Czasem powodem lęku są bardzo konkretne zdarzenia, jak choroba somatyczna rodzica — gdy dziecko było świadkiem zagrożenia zdrowia lub życia (omdlenia, napadu padaczkowego, śpiączki cukrzycowej) — albo trudności emocjonalne rodzica, np. depresja, zaburzenia lękowe. Dzieci czują się wtedy odpowiedzialne za bezpieczeństwo rodzica i rodzeństwa i chcą mieć poczucie kontroli nad sytuacją.
Czasami lęk przed opuszczeniem domu wynika z doświadczenia przemocy, poczucia zagrożenia jednego z bliskich, a także z choroby alkoholowej lub psychicznej rodzica. W takiej sytuacji dla dziecka czy nastolatka najważniejsze staje się odzyskanie choćby minimalnego poczucia bezpieczeństwa i kontroli. Troska o dobrostan rodzica staje się wówczas formą obrony — sposobem na ochronę własnego poczucia stabilności, od którego dziecko jest całkowicie zależne. Z perspektywy dziecka uczęszczanie do szkoły staje z czasem w sprzeczności z tą potrzebą. Widzimy więc nastolatka, który nie chce chodzić do szkoły, a wewnętrznie toczy bitwę o poczucie bezpieczeństwa.
A zatem odmowa chodzenia do szkoły i towarzyszący temu lęk są objawem trudności, które sięgają głębszych warstw przeżywania — niedostrzegalnych na pierwszy rzut oka. Łatwo interpretować to zachowanie jako niechęć, lenistwo czy brak odpowiedzialności, jednak przyjrzenie się bliżej i wsłuchanie w przeżycia nastolatka daje szansę na zrozumienie problemu.
Klaudia Siwek — psycholog, certyfikowany psychoterapeuta i specjalista psychoterapii dzieci i młodzieży. Pracuje w Poradni Zdrowia Psychicznego w IP Centrum Zdrowia Dziecka w Warszawie oraz prywatnym ośrodku terapeutycznym. Prowadzi wykłady z zakresu psychoterapii dzieci i młodzieży doświadczającej depresji, zespołu stresu pourazowego czy zachowań autodestrukcyjnych. Współautorka książek: „Zaburzenia psychiczne u dzieci i młodzieży a rzeczywistość szkolna”, „Depresja nastolatków”, „Nastolatek a depresja”, „Terapia poznawczo–behawioralna dzieci i młodzieży”