Magda Umer o miłości, starości i śmierci: nie buntuję się przeciwko naturalnej kolei rzeczy

Magda Umer — solidnie stara. Litości!

— Ależ tak! Tak właśnie nazwałabym ten okres. I nie buntuję się przeciwko naturalnej kolei rzeczy. Doczekać starości to już sukces. Nawet i siwa może być szczęśliwa. A fatum dotyczące mężczyzn mnie rzeczywiście prześladuje. Ja unieszczęśliwiałam jednych, inni unieszczęśliwiali mnie. Ale teraz może łatwiej mi to wszystko przeżywać, dlatego że jestem stara.

Starość pomaga w miłości?

— Oj, bardzo. Hormony już tak nie szaleją i stajemy się właścicielami samych siebie. A w młodości bardzo często to hormony przejmują nas na własność i sprawiają, że miłością wydaje się nam już samo szaleństwo hormonalne.

Bliższa pani sercu jest „miłość nieduża, poryw uczucia maleńki — obce jej łzy i udręki i szałów nieznana moc” czy taka miłość, o której śpiewa pani: „Niech łza mi nie schnie! Niech boli pierś od westchnień!”?

— Myślę, że — choć nie uświadamiałam sobie tego przez całe młode życie — zawsze interesowała mnie jednak ta miłość trudniejsza.

Żeby bolało…

— Może nie żeby aż bolało, ale żeby to nie było takie łatwe. Dlatego że zamknąć się z jakimś człowiekiem w jednym mieszkaniu i mieć taki sam klucz do drzwi to już jest ryzykowna eskapada, która ogranicza wolność. Część swojej wolności oddaję przecież tej drugiej osobie. Z jednej strony więc całe życie marzymy o tym, żeby się zakochać i żeby to zakochanie przerodziło się w prawdziwą miłość. Bo stadium zakochania to stadium choroby, na którą w ogóle nie ma lekarstwa.

Ale jeśli ta choroba przejdzie w miłość, to przez jakiś czas leki nie są potrzebne, bo to ona jest lekarstwem — na wszystko… Boże! Mówię jak profesor od miłości („śmiech”). Ale może w jakimś sensie należy mi się ten tytuł…

Lekarze przyznali to już wiele lat temu, nazywając panią terapeutką i lekarką dusz. Ale — wie pani, co ludzie mówią o terapeutach?

— Że sami są chorzy. Wiem. I wcale nie mówię, że tak ze mną nie jest. Przyznaję, że te piosenki, które śpiewam przez pół wieku, przede wszystkim pomagają mnie samej. Zawsze na różnych etapach życia sięgałam po piosenki, które były mi w danym momencie potrzebne. Dzięki temu byłam wiarygodna. Po prostu wiedziałam, o czym śpiewam. I pewnie dlatego Pan Bóg podarował mi tak skomplikowane życie uczuciowe.

I dlatego najczęściej śpiewa pani o pragnieniu miłości.

— Tej wielkiej i prawdziwej. Nie chodzi więc o „poryw uczucia niewielki”. Jest taka piosenka, którą zresztą uwielbiam, śpiewana przez Hanię Banaszak — „Mam ochotę na chwileczkę zapomnienia, na miłosny, czarujący Zwischenruf”. Otóż ja takiej ochoty chyba nigdy w życiu nie miałam. Wydaje mi się, że to jest też źródło mojej choroby uczuciowej, bo nigdy nie traktowałam uczucia jako zabawy — zabawy w coś albo zabawy kimś. I jeśli skrzywdziłam tych kochających mnie chłopców, a potem mężczyzn, to nie robiłam tego celowo. A z drugiej strony — jeśli mnie krzywdzili kochający mężczyźni, którym nagle zaczęło być ze mną nie po drodze, to także bardzo chciałabym, żeby to nie było celowe. Bardzo często winą za to, co się stało, obarczam los. „Widocznie tak miało być” — jak powiedziała recepcjonistka w hotelu Wrocław, kiedy ośmieliłam się mieć pretensję, że nie obudziła mnie rano na samolot, o co prosiłam poprzedniego wieczoru.

Ale jeśli nie ma w pani ochoty na czarujący Zwischenruf, to znaczy, że uczucie musi być absolutnie pod kontrolą?

— Nie. To nie ma nic wspólnego z kontrolą. Wydaje mi się, że tu pojawiają się zdecydowane różnice płci. Mężczyzna kocha — albo wydaje mu się, że kocha — przede wszystkim tym, co Przybora nazywa chucią. „Rzuć chuć!”. Mimo że sam Jeremi takiego uczucia do kobiety nie nazywał miłością, tylko po prostu właśnie ochotą na chwileczkę zapomnienia. Ja natomiast — w przeciwieństwie do mężczyzn, a może i nawet do niektórych kobiet — uważam, że seks to piękna dziedzina życia człowieka, pod jednym warunkiem — że uprawia się go w czasie miłości. Seks, który zamienia się w erotykę i miłość, a na końcu nierzadko w wymarzone dziecko — jest wspaniały, natomiast seks bez miłości jest zajęciem dziwnym, śmiesznym i wyłącznie zwierzęcym. Uprawianie go bez uczucia jest jakimś rodzajem prostytucji — i duchowej, i cielesnej. Być może moje wymagania powodowały, że trudno mi czasami bywało porozumieć się z waszą płcią. Jakkolwiek rozumiem, że zgodne z waszą naturą jest coś innego niż z naszą.

Trudno też czasem o porozumienie z publicznością. Bywa, że emocje, które chciałoby się jej przekazać czy w niej wyzwolić, trafiają w próżnię?

— To się zdarza raz na pięćdziesiąt lat. Burza z piorunami i pijana grupa w pierwszym rzędzie, która mnie obraża.

Jak w Opolu na koncercie z okazji setnych urodzin Jeremiego Przybory. „Miast kobiety, śpiewu, wina…”

— „… wóda, czkawka, Gwiżdż Janina. Taka gmina”. Otóż w pierwszym rzędzie rzeczywiście usiadła wtedy przede mną pijana Gwiżdż Janina z kolegami. A moi dwaj synowie, którzy byli na tym koncercie — z miłości do matki — starali się zrobić wszystko, żeby mi pomóc. Próbowali znaleźć strażników, którzy uciszą albo wyprowadzą tę grupę z amfiteatru. Byłam przekonana, że to się za chwilę stanie i tylko dlatego nie przerwałam tego koncertu.

A tymczasem znikąd pomocy. „Nic tylko urżnąć się na chrzcinach i wziąć zwiać do Wołomina”.

— Tym bardziej że kiedy już cała publiczność uciekła z powodu burzy i urwania chmury, ta pijana grupka została i szalała do końca. Zostali Kot Przybora i Grześ Wasowski z rodzinami i jeszcze parę litościwych osób. No, ale to rzeczywiście był odosobniony przypadek w moim życiu, kiedy poniosłam klęskę. Przegrałam z żywiołem — woda, błyskawice, burza i alkohol, czyli pijana Gwiżdż Janina z kolegami.

Na co dzień zmaga się pani z innymi burzami. Nie tylko własnymi. Bo — jak pani mawia — elektorat ludzi smutnych jest ogromny.

— Dzięki temu przez pół wieku mam wierną publiczność.

Ktoś powie, że żyje pani ze smutku i nieszczęścia.

— Ludzi smutnych wcale nie trzeba prowadzić do cyrku i ich rozśmieszać, bo to im nie pomaga.

A czego im trzeba?

— Świadomości, że ktoś inny ma podobnie albo jeszcze gorzej. Kiedy widzą, że nie tylko oni są w trudnej sytuacji, łatwiej im przetrwać zmagania ze sobą.

Zmagając się ze sobą, mówi pani tak: „Lubię być wesoła, pogodna, szczęśliwa i czekam cierpliwie na te chwile”. Co pani robi, czekając?

— Różnie z tym było w różnych okresach życia. Kiedy na przykład byłam młoda i nieszczęśliwa, to rozpaczałam i chodziłam do przyjaciół czy przyjaciółek. I tak sobie razem rozpaczaliśmy. Solidarnie. Potem ja towarzyszyłam i pocieszałam ich w ich smutkach.

Pomagało?

— Trochę tak, ale okazało się, że jestem jednak typem samotnika. Dowiedziałam się o tym dużo później, gdy byłam już starszą kobietą. Wcześniej nie wiedziałam, dlaczego uciekam od nawet bliskich mi osób. Napisałam kiedyś, że chociaż czuję czułość do ludzi i chciałabym im dać jak najwięcej, to mam jakąś fizjologiczną skazę, bo nie potrafię z nikim wytrzymać dłużej niż godzinę.

Czuję się ostrzeżony. Będę pewnie teraz nerwowo spoglądał na zegarek.

— („śmiech”) Ratuje mnie uciekanie w sztukę, literaturę, muzykę, malarstwo, fotografię. To leczy masę rzeczy.

I pozwala się ochronić przed ptakami smutku, które krążą gdzieś w pobliżu i chciałyby na pani głowie uwić gniazdo…

— To jest tekst Magdy Czapińskiej, która jest psychoterapoetką. Tak nazwał ją kiedyś Andrzej Poniedzielski. Ona przez całe życie była lekarką duszy, więc dużo wie na ten temat.

Kiedy pisze, że „ta chmura, co zasłania słońce, któregoś dnia odpłynie” i że „listopad, choćby trwał bez końca, też w końcu kiedyś minie” — brzmi pięknie, lirycznie. Ale życie nie jest poezją, tylko prozą.

— I są takie listopady, które wcale nie mijają. Wieczne listopady. Chcąc jednak pocieszać ten mój elektorat, nie przedstawiam mu najczarniejszych wizji, tylko próbuję dawać nadzieję — także sobie. Czasami w życiu jest tak, że kiedy pojawia się ciemny tunel, w którym nie ma choćby śladu światła i rezygnujemy z dalszej drogi, nagle to światełko się jednak pojawia. Skoro w moim życiu parę razy się pojawiło, to mam nadzieję, że i innym się to światło raz na jakiś czas ukaże.

Zdecydowała się więc pani mówić o tym, że tego światła brakuje, i o tym, że pani życie zasnuwa pajęczyna lęku i słabości.

— Mówiąc wprost — o depresji. Najpierw mówiłam, że smutek, zima i że nie wiem, co się ze mną dzieje. I tak było. Bardzo długo tego nie rozumiałam. A pomógł mi Jacek Santorski. Przypadkiem usłyszałam go kiedyś — 1 listopada — w radiowej Trójce. Odważyłam się do niego zadzwonić w czasie tej audycji i tak się zaczęło. Powiedział mi, że — jak w przypadku alkoholika — zacznę sobie pomagać w momencie, w którym powiem głośno: „Nie chcę z wami rozmawiać. Nie chcę tu być, bo jest mi smutno. Nikt z was nie jest temu winien. Nie mogę sobie poradzić. Muszę być sama”. Jest taki ważny wiersz, w którym Marcin Świetlicki napisał: „dziś jestem w nastroju nieprzysiadalnym”. Bardzo często byłam w takim nastroju i nie miało to żadnego związku z sympatią do konkretnych osób lub z jej brakiem. Po prostu — muszę być sama, bo wtedy umiem lepiej zawalczyć o lepszy czas. To trudne, kiedy muszę przed kimś strasznie udawać — na przykład bardzo pogodną i wesołą.

I nigdy pani nie udaje?

— Czasem udaję, bo nie mam zamiaru nikogo obarczać swoim smutkiem czy nieporadnością. Wiem, że to nie jest łatwe, i nikomu nie życzę takiego lęku czy takiej bezsenności. I często robię dobrą minę do niezbyt dobrej gry. A to, że się odważyłam i powiedziałam o tym głośno, to oczywiście ulga. Także dla ludzi, którym to jest naprawdę potrzebne. A ja — im dalej w las, tym bardziej czuję się potrzebna.

Także innym artystom? Im też pani pomaga?

— Zdarza się. To, co mówię, uświadamia pewne rzeczy także innym w naszym środowisku. Rzeczywiście czuję, jak bardzo komuś jest potrzebne to, co robię, i to dało mi największą satysfakcję w życiu.

„Choć już życia, psiamać, popołudnie — jest cudnie”.

— Bywa. Choćby teraz — wracam z lasu, gdzie jest tak pięknie, że dech zapiera, choć widziałam to już wiele razy. Wszystko zaczyna się zielenić, kogut pieje, pies się przytula. Magda Czapińska napisała dla mnie taką piosenkę — „Czas na obłoki i las”. I teraz jest właśnie mój czas. I na obłoki, i na las. I to są moje priorytety.

Czyli nie miał racji Bułat Okudżawa, gdy pisał do Agnieszki Osieckiej: „Życzę Ci szczęścia, chociaż go nie ma”?

— Uważam, że nie miał racji, choć rozumiem, że dla niego tak było. Jego ojciec był komunistą, matka skończyła w domu dla obłąkanych. A on sam żył w zniewolonym kraju ze swoją potworną samotnością, gdzieś pomiędzy ideałami, w które wierzyli jego rodzice, a efektami tego, co komunizm zrobił z ludźmi w Rosji. Mógł więc mówić o tym, że szczęścia nie ma, ale gdy na przykład napisał piosenki „Tri Liubwi” czy „Prastitie piechotie” i pierwszy raz je zagrał i zaśpiewał, to musiał być na chwilę szczęśliwy.

Są przecież artyści, którzy właśnie w smutku i cierpieniu znajdują skrzydła.

— Naturalnie. I to jest ogromny procent artystów.

A panią smutek i cierpienie uskrzydlają?

— Do pewnego momentu uskrzydlają, a od pewnego momentu zabijają. Problem w tym, że ta granica jest niezauważalna. Nigdy nie wiem, kiedy smutek przytłoczy do tego stopnia, że następnego dnia nie będzie już się chciało wstać z łóżka — ani do radości, ani do smutku.

A gdzie są te radości, które sprawiają, że jednak wstaje pani z łóżka?

— Jestem szczęśliwą matką i szczęśliwą babcią. I to nie jest małe szczęście patrzeć na dwuletniego obywatela czy czteroletnią obywatelkę. Albo czekać na kolejnego wnuka. To niesamowicie dużo daje. Nazwałabym to — bez żadnego cudzysłowu — szczęściem. Ale siłę daje mi też obserwowanie tego, co tworzą inni artyści. Ich sztuka to coś, czym karmi się moja dusza. Uwielbiam też patrzeć na szczęście innych. Od za bardzo nieszczęśliwych zdarza mi się uciekać z braku siły i lękiem przed zarażeniem się ich nieszczęściem. Moja empatia bywa zagrożeniem dla mnie samej, w mrocznym czasie.

Pani życie to w dużej mierze bliskość, zażyłość, przyjaźń z pięknymi artystami. Często ich jednak już tutaj nie ma. Jak pani mówi — więcej jest ich już w zaświatach. Ciekawe, co tam robią?

— Mam nadzieję, że dalej piszą, bo tam już jest takie towarzystwo do słuchania, że… (śmiech)

Jeszcze tutaj Agnieszka Osiecka pisała, zadając pytanie: „Jak to jest po tamtej stronie lady? Czy się tam sieje zboże? Czy się po prostu trwa? Jest tam jakieś morze? Czy jest taki ktoś jak ja?”.

— Jeśli zaświaty są i jeśli oni gdzieś na chmurach płyną, to piszą. Bo — jak mówiła gosposia Agnieszki — oni niczego innego nie potrafią. Myślę więc, że czekają tam na nas nieprawdopodobne piosenki! I jeżeli coś tam naprawdę jest, to i Leonardo da Vinci wciąż maluje. To jest niesamowite. Wojtek Młynarski już wie, jak jest po tamtej stronie lady. Jonasz Kofta wie. Jeremi Przybora też.

Rozmawia pani z nimi o tym?

— O tak, bez słów, ale rozmawiam. Moja z nimi zażyłość — jeszcze po tej stronie lady — polega na tym, że bez przerwy myślę, co powiedzieliby o tym, co się dzieje na przykład w polityce, nie tylko w Polsce. Jak zareagowaliby na to, co się dzieje ze światem i jak zaplątała się ludzkość przeciwko samej sobie. Przecież tego nie wymyśliłby żaden dramaturg… To, że nie mogę już z nimi naprawdę porozmawiać, jest z jednej strony wielkim nieszczęściem. Ale z drugiej strony — przecież wszystko, co napisali i nam zostawili, jest wciąż aktualne. Często gdy schodzę ze sceny, na której śpiewam teksty Agnieszki i Jeremiego, mówię: Boże! Ależ to jest literatura! Mogę więc stwierdzić, że jestem nieprawdopodobnie bogata duchowo dzięki temu, czym zostałam obdarowana przez artystów, których wielbię i którzy mnie wychowywali od dzieciństwa. I to jest najważniejsze, bo przecież — jak mówiła moja znajoma pani Ela z Milanówka: „Do grobu człowiek nawet łyżeczki nie zabierze”.

Ta sama pani Ela, która mówiła: „I tak to życie wygląda, pani Magdo: maj, maj i już listopad”.

— To moje ukochane zdanie („śmiech”). A ta świadomość, że niczego z tego świata nie zabierzemy, przychodzi gdzieś około 50. roku życia. Zaczynamy się wtedy pozbywać wszystkiego, co udało się nam nagromadzić albo — jeśli nie potrafimy się z tymi rzeczami rozstać — zaczynamy myśleć, jaki kłopot będą miały nasze dzieci z posprzątaniem wszystkiego po nas. To są tylko rzeczy… A przecież — jak napisała mi w jednej z piosenek Magda Czapińska — „wszystko, co masz, to czas”. I to są święte słowa.

To na co potrzebny jest jeszcze pani czas?

— Na zachwyt naturą. Na to, żeby patrzeć, jak rosną małe dzieci, jak zielenią się drzewa, a w gniazdach pojawiają się znowu bociany. Jak świecą gwiazdy, płyną chmury, szumi las. Żeby się nazachwycać tym, jak zmartwychwstaje przyroda. Z każdym rokiem coraz bardziej uświadamiam sobie, do jakiego stopnia jesteśmy jej częścią i że my też zmartwychwstajemy. Odnajdujemy w sobie soki i siły, o które się wcale nie podejrzewamy. One powodują, że wciąż jeszcze nie mamy ochoty przechodzić na drugą stronę lady.

***

MAGDA UMER to z zawodu… Magda Umer. Tak powiedział o niej kiedyś Andrzej Strzelecki. Ona sama nazywa się właścicielką głosu symbolicznego. Pieśniarka, reżyserka, scenarzystka, poetka. Przyjaciółka artystów, pielęgnuje pamięć o Starszych Panach, wciąż „gra w zielone”.