To mógłby być początek odnowy Trybunału Konstytucyjnego. Wniosek PiS ma na celu jej uniemożliwienie, partia robi wszystko, by na ziemi zaoranej po dawnym TK nic nie wyrosło.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
A było tak. Na początku lutego grupa posłów PiS złożyła do Trybunału Konstytucyjnego skargę na przepisy regulujące wybór sędziów zasiadających w tym ciele przez Sejm. Autorzy skargi twierdzą, że są one niekonstytucyjne w takiej mierze, w jakiej pozwalają Sejmowi określać procedurę wyboru – np. terminy i wymaganą większość – na podstawie tylko regulaminu Sejmu, a nie ustawy. Ale także w zakresie, w jakim nakładają na prezydenta obowiązek przyjęcia ślubowania od wybranego przez Sejm sędziego – rzekomo uniemożliwia to prezydentowi ocenę, czy sędzia został powołany zgodnie z prawem, czy nie.
Zdaniem posłów PiS obecne przepisy nie gwarantują też zachowania indywidualnego charakteru mandatu sędziego TK oraz ciągłości pracy tej instytucji – pozwalają bowiem Sejmowi na „kumulowanie wakatów” i odwlekanie wyboru nowych sędziów na zwalniające się miejsca, co faktycznie ma miejsce w Sejmie obecnej kadencji.
Na merytorycznym poziomie wniosek PiS jest absurdalny.
Niezależnie od tego, czy procedurę wyboru nowych sędziów regulować będzie ustawa, czy regulamin Sejmu, nikt nie zmusi posłów do wyboru nowego sędziego, gdy nie mają do tego politycznej woli. Jak w wypowiedzi dla „Rzeczpospolitej” stwierdził konstytucjonalista dr Marcin Krzemiński z Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorzy wniosku kwestionują w nim normę, która nie istnieje w polskim prawie – wbrew temu, co twierdzą, prezydent nie powołuje bowiem sędziów TK, w przeciwieństwie do innych sędziów, odbierając od nich przysięgę reprezentuje tylko demokratycznego suwerena. Wyboru dokonuje Sejm i prezydent nie może go kwestionować, nawet gdyby tak orzekł obecny Trybunał.
PiS chce dać Nawrockiemu pretekst
Poczucie absurdu pogłębia to, że część zaskarżanych przepisów została wprowadzona przez PiS, a na ich podstawie wybrano zdominowany przez nominatów tej partii Trybunał. Nie chodzi jednak o to, by wniosek do TK miał merytoryczny sens i trzymał się kupy, lecz o to, by spełnił swoją polityczną funkcję. A konkretnie, by umożliwił zablokowanie powołania nowych sędziów TK przez obecną sejmową większość.
Wniosek nie przypadkiem został złożony po zapowiedzi przez rządzącą koalicję, że w marcu zacznie w końcu obsadzać zwalniające się w Trybunale wakaty. Autorzy skargi domagają się, by do czasu jej rozpatrzenia Sejm wstrzymał się z wyborem, a Trybunał wyznaczył datę rozprawy już na 10 marca. Jeśli uzna, że obecne przepisy pozwalające sejmowi regulować szczegóły wyboru nowych sędziów TK na podstawie regulaminu są sprzeczne z konstytucją albo orzeknie, że prezydent może nie powołać bezprawnie jego zdaniem wybranego sędziego, to – nawet jeśli taki wyrok zostanie zmiażdżony przez prawnicze autorytety – prezydent zyska prawną podkładkę, by nie odebrać ślubowania od nowo wybranych sędziów. I biorąc pod uwagę stopień polaryzacji na linii głowa państwa-sejmowa większość, można się spodziewać, że może z niej skorzystać.
Oczywiście, rządowa większość stoi na stanowisku – znajdującym potwierdzenie w wyrokach europejskich trybunałów – że za sprawą tego, co działo się w tym ciele od czasu, gdy Andrzej Duda wprowadził tam sędziów dublerów, TK nie spełnia wymogów niezawisłego sądu. Dlatego ani nie publikuje jego orzeczeń, ani ich nie uznaje. Podobnie zapewne będzie z orzeczeniem w sprawie zasad wyboru nowych sędziów. Takie stanowisko nowej większości nie zmusi jednak Karola nawrockiego, by odebrał przysięgę od wybranych przez Sejm sędziów.
Całkowite ośmieszenie Trybunału
Wybrani przez Sejm sędziowie mogą oczywiście wysłać prezydentowi pismo informujące o ich wyborze listem poleconym albo dostarczyć je w inny sposób. Problem w tym, że klucze do Trybunału ciągle trzyma Bogdan Święczkowski – kiedyś jeden z najbliższych sojuszników Ziobry – i to on na razie w praktyce będzie decydować o tym, kto będzie mógł orzekać, a kto nie.
Może nas więc czekać nowy spór o kolejny sześciu sędziów TK wybranych Sejm, ale niezaprzysiężonych przez prezydenta i niedopuszczonych do prac w Trybunale przez jego prezesa. Rządowa większość będzie twierdziła, że to prawidłowo wybrani sędziowie, a ktokolwiek spróbuje zająć ich miejsce, będzie dublerem, z kolei główna partia opozycji i prezydent, że ta szóstka nigdy nie została sędziami TK, bo decydujące jest tu stanowisko głowy państwa.
Co z tego zrozumie zwykły obywatel? Tylko tyle, że w państwie mamy totalny bałagan, że nie można liczyć nawet na tak podstawowe dla konstytucyjnego porządku instytucje, jak Trybunał Konstytucyjny, a dwa główne polityczne obozy nie są w stanie cofnąć się dla dobra państwa i brną w konflikt, nawet jeśli oznacza to zupełny rozkład państwowych instytucji.
Przy tym w wypadku TK można zastanawiać się, czy można coś jeszcze bardziej rozłożyć. Działania PiS w latach 2015-2023 doprowadziły do niemal zupełnego zaorania tej instytucji zarówno w wymiarze jej prawnej legitymacji, jak i społecznego autorytetu. Wybór nowych członków przez obecną większość mógłby być jednak początkiem odnowy Trybunału. Wniosek PiS ma na celu jej uniemożliwienie, partia robi wszystko, by na ziemi zaoranej po dawnym TK nic nie wyrosło.
Reset konstytucyjny Trybunału Konstytucyjnego?
Wbrew temu, co posłowie PiS piszą w złożonej przez siebie skardze, nie chodzi im o zapewnienie „ciągłości pracy” tej instytucji, a o to, by pozostała ona sparaliżowana, jeśli kontroli nad nią nie będą mieli sędziowie sympatyzujący z PiS. W ten sposób partia Jarosława Kaczyńskiego ponownie pokazuje, jak sprzeczne z podstawowymi standardami dobrych, demokratycznych rządów jest jej podejście do kluczowych państwowych instytucji.
Można rzecz jasna krytykować także obecną większość za to, że wstrzymując tak długo wybór nowych sędziów TK dla własnych politycznych korzyści – by skumulować wakaty i zapewnić jak najdłuższą kadencję swoim nominatom – sama nie dochowywała najwyższych standardów i wystawiła piłkę PiS i Nawrockiemu.
Jak nie oceniać by tej decyzji, to kryzys w TK zaczął się od działań PiS i to PiS wraz z Andrzejem Dudą ponoszą odpowiedzialność za to, że to ciało znajduje się dziś w tak opłakanym stanie.
Pojawiają się też głosy, że obecna większość być może powinna się jakoś porozumieć z PiS: wybrać kilku nominatów tej partii do TK w zamian za wycofanie wniosku i odbiór przez prezydenta przysięgi od sędziów wskazanych przez obecną większość. To jednak zraziłoby dużą część elektoratu koalicji 15 paździenika i byłoby legitymizowaniem PiS-owskiej destrukcji TK.
Nie ma tu, niestety, dobrych wyborów i możemy zostać z klinczem z kolejnymi sześcioma sędziami o kwestionowanym wzdłuż linii politycznych sporów statusie. Być może sytuacji TK nie da się już rozwiązać bez konstytucyjnego resetu tej instytucji – problem w tym, że trudno sobie wyobrazić, jak bardzo musiałaby się zmienić polska scena polityczna, by mogła zebrać się konieczna do niego większość.
