Możemy nie mieć wpływu na wiele rzeczy wokół nas, ale zawsze mamy wolność, jaką postawę wobec nich przyjmiemy, jak będziemy to przeżywać, czy poprosimy o pomoc, jak poradzimy sobie z konsekwencjami zdarzeń, których nie da się zmienić.
Newsweek Psychologia
Foto: Materiały wydawcy
Różne czynniki mogą doprowadzić człowieka do poczucia utraty sensu życia. Osoby cierpiące na depresję, ludzie, którzy przeżyli traumy, ci, których przerasta rzeczywistość, nierzadko mówią o beznadziei, bezcelowości, rozpaczy i pustce, określając je zbiorczo stanem bezsensu.
Stanowi temu na początku XX w. w szczególny sposób przyglądał się wiedeński psychiatra, neurolog i psychoterapeuta Viktor Frankl. Doświadczenia początku ubiegłego wieku są bardzo podobne do tego, co przeżywamy obecnie — mowa o szybkim rozwoju i lęku przed kolejnym wielkim konfliktem zbrojnym. To właśnie w takich okolicznościach (1926 r.), z myślą o pacjentach poszukujących sensu życia, Frankl stworzył nurt psychoterapii, który nazwał „logoterapią” (z gr. logos — sens; therapeo — leczę, troszczę się, dbam).
Kto by pomyślał, że zaledwie dekadę później Franklowi przyjdzie zmierzyć się z tragedią, która mogła doszczętnie złamać nawet najsilniejszą psychicznie osobę (podczas II wojny światowej straci swoich najbliższych: matkę, ojca, brata oraz pierwszą żonę — Tilly).
Czy jednak doświadczenie koszmaru odebrało mu poczucie sensu i brutalnie zweryfikowało jego poglądy w tej materii? Przeciwnie. Viktor Frankl przekuł największą tragedię swojego życia w triumf ludzkiego ducha, zwycięstwo ludzkiej woli — woli sensu.
Trzy wymiary istnienia
Żeby zrozumieć istotę człowieka jako poszukiwacza sensu, trzeba spojrzeć na niego w trzech jego wymiarach: soma, psyche i pneuma (później zamienione na słowo nous, stąd wymiar noetyczny), które oznaczają kolejno ciało, psychikę i duchowość. Wymiary te przenikają się, wzajemnie na siebie oddziałują. Oznacza to, że objawy chorobowe, np. stany zapalne w ciele, mogą mieć swoje źródło zarówno w psychice (somatyzacja napięcia emocjonalnego), jak i wymiarze duchowym (np. depresja związana z utratą poczucia sensu życia). Co więcej, wymiar duchowy może być w opozycji do psychosomatyki, decydując inaczej, niż podpowiadają ciało czy emocje.
Przykładem może być sytuacja, kiedy musimy powiedzieć komuś jakąś trudną prawdę bądź przyznać się do błędu. Ciało będzie nas paraliżowało i odczuwało napięcie, w emocjach będziemy przeżywali wstyd, strach, poczucie winy, ale ostatecznie wybierzemy wartość, jaką jest prawda. Przy czym, co ważne — w logoterapii duchowość to nie to samo, co religijność. Każdy człowiek ma wymiar duchowy, bez względu na to, czy uznaje jakąś koncepcję Boga, przynależy lub nie do jakiegoś systemu religijnego lub wyznania. Religijność to decyzja, duchowość to sfera naszego ludzkiego bytu przynależna człowiekowi. To do tego wymiaru przynależą m.in. takie fenomeny, jak: wartości, godność, wiara, wolność i odpowiedzialność oraz — właśnie sens.
Nawet w bezsensownych okolicznościach możemy przyjąć sensowną postawę.
Filarami logoterapii są: filozofia, antropologia i psychoterapia. To właśnie te filary m.in. wyróżniają ją spośród innych podejść terapeutycznych, ponieważ oprócz konkretnych metod i technik, teorii osobowości czy psychopatologii (filar psychoterapii), bierze ona pod uwagę również obraz człowieka i wizję świata. Opierając się na filozofii, dostrzega bezwarunkowy i obiektywny sens, jaki czeka na odkrycie i wydobycie z każdej konkretnej sytuacji przez każdą unikatową osobę. Oznacza to, że nie nadajemy sensu sztucznie, na siłę, nie jest on stworzony, aby sobie poradzić np. z jakąś stratą czy cierpieniem. Sens jest, ponieważ nawet w bezsensownych okolicznościach możemy przyjąć sensowną postawę. Możemy stracić kogoś bliskiego, zachorować na nieuleczalną chorobę, przeżyć życiową porażkę, ale również możemy wybrać, co dalej zrobimy z daną sytuacją. I to my osobiście ponosimy odpowiedzialność za ten wybór.
Z kolei antropologia pozwala dostrzec, że pomimo determinizmu biologii, środowiska, kultury, społeczeństwa itp. człowiek ma wolną wolę i wolność wyboru postawy, czyli te z ludzkich swobód, których nikt nie jest mu w stanie odebrać. Możemy nie mieć wpływu na wiele rzeczy wokół nas oraz na fakty, które pojawiły się w naszej historii, ale zawsze mamy wolność, jaką postawę wobec tego wszystkiego przyjmiemy, jak będziemy to przeżywali, kogo i czy w ogóle poprosimy o pomoc, jak poradzimy sobie z konsekwencjami niezmienialnych zdarzeń. Jeśli — jak mawiał Frankl — „Fakty to nie przeznaczenie; liczy się przede wszystkim postawa, jaką wobec nich zajmujemy”, to już sam obraz człowieka powinien być leczący, zwłaszcza kiedy ukażemy mu potencjał jego wolności wyboru postawy, potencjał jego możliwości, który jest czymś innym niż „los” należący do kategorii przeszłości. Otwartość na przyszłość sprawia, że już dzisiaj decydujemy, kim będziemy jutro. Nie zatrzymujmy się na pytaniu: „Kim jesteśmy?”, lecz szukajmy raczej odpowiedzi na pytanie: „Kim możemy się stać?”.
Rzeczywistość poza murem
Frankl powiedział kiedyś, że każdy z nas ma swoje małe Auschwitz. Często stanowią je nasze lęki, więzienie przeszłości, niewykorzystanych możliwości, niezrealizowanych planów, źle podjętych decyzji, zaprzepaszczonego potencjału. Potrafimy całymi latami obwiniać się o rzeczy, na jakie często nie mamy wpływu, tracąc masę energii fizycznej, psychicznej i duchowej, którą moglibyśmy przekierować na coś twórczego, na poszukiwanie rozwiązania, na próbę adaptacji do nowych uwarunkowań.
Tymczasem nawet zniewolony i zrujnowany fizycznie i psychicznie człowiek może nie tracić wiary. Może wierzyć w istnienie rzeczywistości poza murami, w coś większego niż on sam i jego aktualne cierpienie, w jakąś misję czekającą na wypełnienie. Może marzyć i przygotowywać się do realizacji tych marzeń, tak jak robił to sam Frankl w obozie, marząc o wygłoszeniu wykładu na Międzynarodowym Kongresie Psychiatrii i szykując się do niego przez głoszenie wykładów dla współwięźniów. To pozwoliło mu przetrwać najgorsze, graniczne doświadczenia. Leżąc głodny na pryczy, wycieńczony psychofizycznie, samotny, bez kontaktu z najbliższymi, jednocześnie otwierał się na przyszłość i planował, co zrobi, gdy wyjdzie z niewoli.
Ta siła ducha, siła sensu jest wrodzoną zdolnością człowieka do przekraczania siebie, zwłaszcza kiedy doświadczamy bezsilności. Dlatego nawet dezintegracja, rozsypanie się pewnych struktur czy schematów myślenia może stanowić szansę na coś nowego, na wyższy poziom rozwoju, na nowe horyzonty refleksji. Bo bezsilność nie jest jednoznaczna z bezradnością.
Innym sposobem na przetrwanie piekła rzeczywistości może być kontemplacja miłości, czyli dobrych chwil przeżytych z bliskimi. Często przeszłość staje się przekleństwem, ponieważ przypomina trudne i dramatyczne chwile, ale warto patrzeć na nią również jako na spichlerz, z którego w trudnych okolicznościach możemy wydobywać dobre i piękne momenty. To może nas karmić, kiedy rzeczywistość wypełnia się rozpaczą. I nie chodzi tu o zniekształcanie realności, ale właśnie o odnoszenie się do konkretnych wydarzeń, zasobów, małych zwycięstw nieprzekreślanych porażką teraźniejszości. Tak jak dla osoby uzależnionej złamanie abstynencji nie przekreśla dalszej terapii ani przeżytych na trzeźwo tygodni, tak samo porażki z teraźniejszości nie przekreślają zwycięstw z przeszłości ani porażki z przeszłości nie przekreślają zwycięstw w teraźniejszości i przyszłości. Co więcej, czynniki patogenne nie zawsze prowadzą wprost do choroby, ponieważ liczy się też postawa wobec nich oraz wolność wyboru pomiędzy bodźcem a reakcją.
Wola sensu
Zdaniem Frankla, w koncepcji Zygmunta Freuda najbardziej motywującą siłą w życiu człowieka jest wola przyjemności, z kolei według Alfreda Adlera jest nią wola mocy. Viktor Frankl, twórca logoterapii, wprowadza pojęcie woli sensu.
Są ludzie, którzy kierują się w życiu wolą mocy i wolą przyjemności, ale nie ma w nich woli sensu, ale są i tacy, którzy pomimo braku możliwości realizacji woli przyjemności i woli mocy mają wolę przejawiającą się dążeniem do realizowania indywidualnie ważnych wartości i odkrywania głębokiego poczucia celu w życiu.
W woli sensu nie chodzi jednak o poszukiwanie czegoś górnolotnego, danego raz na zawsze, co wreszcie pozwoli na spokojne życie. Na całożyciowy sens składają się raczej poszczególne sensy codzienności, które rozpoznajemy, a motywowani „wolą sensu” podejmujemy się ich wypełnienia. To pokazuje, że każdego dnia możemy przeżywać poczucie sensu, o ile rozpoznamy i zrealizujemy to, do czego życie zaprasza nas w każdej chwili. Ponieważ „nie liczy się to, czego my oczekujemy od życia, ale czego życie oczekuje od nas” (V. Frankl).
Kontramotyw vs. promotyw
Nasze myślenie o sobie i o świecie może być zafałszowane, zniekształcone, wynikające z pewnych, budowanych w trakcie naszego życia przekonań. Terapia często pozwala wypracować adekwatny sposób rozumienia siebie i innych, zwłaszcza kiedy sztywne schematy powodują cierpienie i nie pozwalają iść dalej. Według logoterapii warto skupiać się na tzw. promotywach — czyli robię coś dlatego, że czegoś chcę, a nie dlatego, że czegoś nie chcę (kontramotyw). Dla przykładu: możemy chodzić na terapię, bo nie chcemy pić, albo dlatego, że chcemy być trzeźwi. Możemy szukać związku, bo nie chcemy być sami, albo dlatego, że chcemy dzielić się z kimś swoim życiem. Możemy iść na studia, bo nie wiemy, co zrobić ze swoim życiem, albo dlatego, że mamy konkretny plan na siebie. Niby to samo działanie, ale całkiem inny sposób myślenia i motywacji.
Promotyw zawsze jest rozwojowy. To droga „ku czemuś”, a nie tylko ucieczka „od czegoś”. Dlatego w logoterapii mówi się o trzech ścieżkach odkrywania sensu: wartościach twórczych (poprzez pracę i dzieła), wartościach doznania (poprzez doświadczanie piękna, miłości, relacji) oraz wartościach postawy (poprzez godne przyjęcie tego, co nieuniknione, zwłaszcza cierpienia). Stąd wywodzi się słynne stwierdzenie Frankla, że ostatecznie „odpowiedzią na pytanie o sens życia jest samo życie”.
dr Roman Solecki — doktor nauk społecznych, pedagog, profilaktyk, psychoterapeuta uzależnień, logoterapeuta i mediator. Pracownik Kliniki Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, adiunkt na Wydziale Pedagogiki i Psychologii Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, dyrektor Krakowskiego Instytutu Logoterapii. Pracuje na Oddziale Dziennym Leczenia Uzależnień Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie oraz w poradniach z osobami uzależnionymi, doświadczającymi zaburzeń zdrowia psychicznego oraz poczucia bezsensu życia. Prowadzi badania nt. depresji, uzależnień behawioralnych, poczucia sensu życia i relacji rodzinnych wśród uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych oraz wśród nauczycieli.