Niemcy. Wyborami w Saksonii-Anhalt żyje cały kraj. Stawka ogólnokrajowa

Niemcy od lat są spolaryzowane. Ta kampania pogłębiła jednak podział, który w Saksonii-Anhalt widać na ulicach, wiecach i w internecie. Na wydarzenia partyjne przyjeżdżali już nie tylko dziennikarze. Pojawiali się również influencerzy i streamerzy. Jedni próbowali konfrontować wyborców AfD z niewygodnymi pytaniami. Inni, związani ze środowiskiem prawicy, atakowali reporterów i politycznych przeciwników partii.

Przez lata AfD była ignorowana zarówno przez część środowiska dziennikarskiego, jak i w głównym nurcie debaty publicznej. Partia wykorzystała ten czas do zbudowania własnego, równoległego obiegu informacji. Dziś nie potrzebuje tradycyjnych mediów, by docierać do wyborców. Robi to bezpośrednio przez media społecznościowe, prawicowych influencerów i własne kanały.

Jana Hensel, autorka pisząca m.in. dla „Die Zeit”, zwraca uwagę, że szczególnie młodzi ludzie z wyludniających się regionów są kształtowani właśnie w takim świecie, a AfD jest w nim obecna jak mało która niemiecka partia.

AfD niewiele musiała do tej kampanii dodawać. Płynęła na fali niezadowolenia z polityki migracyjnej, sytuacji gospodarczej, problemów na rynku pracy i rozczarowania rządem w Berlinie. W 2021 roku zdobyła w Saksonii-Anhalt 20,8 proc. głosów. Dziś sondaż Forschungsgruppe Wahlen daje jej 41 proc., przy 23 proc. dla rządzącej CDU premiera Svena Schulzego. Instytut zastrzega, że jest to obraz nastrojów, a nie prognoza wyniku.

Socjolog Steffen Mau, profesor makrosocjologii na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie, mówi Interii, że temat migracji stał się dla wyborców AfD absolutnie centralny. Jak tłumaczy: „Postawy są względnie stabilne. Wzmocniło się natomiast powiązanie stosunku do migracji z decyzją o głosowaniu na AfD. Dawniej ludzie o takich poglądach wybierali jednak SPD albo CDU, bo przy tych partiach zatrzymywały ich inne tematy”.

AfD. Przyjazna twarz, program ostrych podziałów

Twarzą kampanii jest 35-letni Ulrich Siegmund. Na wiecach uśmiecha się, przechodzi na „ty”, pozuje do zdjęć i rozdaje autografy. Ma wyglądać inaczej niż polityk skrajnej prawicy znany z gniewnych przemówień. Ten kontrast jest jednym z najważniejszych elementów kampanii.

Marc Rath, redaktor naczelny dwóch największych dzienników landu, „Mitteldeutsche Zeitung” i magdeburskiej „Volksstimme”, ocenia: „Ulrich Siegmund jest przyjazną twarzą AfD. Za nim na dalszy plan schodzi wiele konfliktów wewnątrz partii”. Zaraz potem dodaje: „Nie jest człowiekiem treści, lecz sprzedaży”.

Według Ratha tak profesjonalnie wyreżyserowanej kampanii w tym landzie jeszcze nie było. Jednym z jej symboli stał się stary simson, kultowy motorower z czasów NRD. Tłum jadący za kandydatem, kolejki po autografy i starannie budowany obraz „Ullego” mają dawać poczucie ruchu, wspólnoty i siły. AfD stała się przy tym lokalnie partią normalną w najbardziej dosłownym znaczeniu: ma radnych w małych miejscowościach, własnych działaczy i ludzi znanych z sąsiedztwa.

Rath opisuje ten proces następująco: „Wprowadziła wielu całkiem zwyczajnych ludzi do rad gmin, miast i powiatów. Ludzie ci nadają partii lokalną twarz, przez co nie wydaje się już tak skrajna„. Jego zdaniem właśnie ta normalizacja pomaga wyjaśnić, dlaczego informacje o radykalizmie partii nie odstraszają znacznej części wyborców.

Łagodny obraz kandydata zderza się z programem AfD. Najdalej idące zapisy dotyczą migracji, edukacji, mediów i organizacji państwa. Partia chce między innymi zastąpić konstytucyjne prawo do azylu prawem łaski udzielanej przez państwo, wycofać land z dobrowolnych programów przyjmowania uchodźców, rozbudować areszt deportacyjny i przeprowadzić „ofensywę deportacyjną i remigracyjną„. Dziś w Saksonii-Anhalcie powstaje ośrodek na trzydzieści osób. Program mówi o co najmniej trzystu miejscach, czyli dziesięć razy więcej.

W szkołach AfD chce natychmiast zakończyć edukację włączającą i rozbudować szkoły specjalne. Wspólne kształcenie dzieci z niepełnosprawnościami oraz pozostałych uczniów program nazywa nieudanym „eksperymentem”. Pada w nim zdanie, że dzieci z niepełnosprawnościami „nie dostają uwagi, której potrzebują, nie znajdują kontaktu z rówieśnikami, paraliżują tok lekcji i nie wykorzystują swoich możliwości”.

Osobny punkt przewiduje klasy specjalne dla wszystkich dzieci uchodźców i osób ubiegających się o azyl. Program mówi, że mają otrzymywać treści z systemu szkolnego kraju pochodzenia i przygotowywać się do powrotu do ojczyzny. Autorzy piszą również, że trzeba chronić „nasze dzieci” przed „różnorodnymi obciążeniami, które wynikają ze wspólnej nauki z dziećmi z całkowicie obcych kultur”. Zapis dotyczy dzieci uchodźców i osób ubiegających się o azyl. Nie obejmuje dzieci z rodzin migranckich, które mają niemieckie obywatelstwo.

Partia proponuje ponadto prywatne służby ochrony w szkołach. Ochroniarz ma podlegać dyrekcji szkoły, „dbać o prawo i porządek” oraz „stawiać granice potencjalnym sprawcom przemocy”. Program uzasadnia to twierdzeniem, że przemoc w szkołach osiągnęła „nieznośne rozmiary”, i wskazuje przede wszystkim na Halle. Minister spraw wewnętrznych landu Tamara Zieschang z CDU stanowczo odrzuca ten pomysł.

To już nie tylko spór o sposób nauczania. Program buduje podział między uczniami i przypisuje całym grupom odmienne miejsce w szkole.

Cały rozdział o bezpieczeństwie zbudowany jest na powiązaniu przestępczości z migracją. Program pisze o „ludziach obcych kulturowo” w drodze do „niemieckiego raju socjalnego” i twierdzi, że „nasze ulice i place nie są już bezpieczne”. Dziennikarz Martin Rücker, który przeanalizował ten rozdział dla portalu RiffReporter, zwraca uwagę, że statystyki mówią co innego: przestępczość w Saksonii-Anhalt ma tendencję spadkową.

Hensel uważa, że prawdziwą wagę wyborów widać właśnie w programie. W rozmowie z Interią mówi: „Jeśli spojrzeć na program wyborczy AfD dla Saksonii-Anhalt, oznacza on koniec demokracji. Demokratycznie oddanym głosem wybiera się ostatecznie niedemokratyczny program”.

Hensel wskazuje na politykę edukacyjną i migracyjną, uzależnienie dotacji dla organizacji obywatelskich od „deklaracji demokratycznej i patriotycznej postawy” oraz zapowiedź wystąpienia z umowy regulującej publiczną radiofonię i telewizję. Program stawia sprawę wprost: wypowiedzenie umów o mediach publicznych ma być jedną z pierwszych decyzji nowego rządu. Skutek byłby jednak odroczony, ponieważ umowy mają dwuletni okres wypowiedzenia. Realnie wygasłyby dopiero z końcem 2028 roku. Saksonia-Anhalt nie mogłaby samodzielnie zrealizować wszystkich punktów programu, ale w szkolnictwie, kulturze i administracji rząd landowy ma szerokie kompetencje.

Z perspektywy Polski istotna jest również polityka wobec Rosji. Program AfD dla Saksonii-Anhaltu, a więc nie tylko federalny program partii, zakłada zakończenie sankcji energetycznych oraz uruchomienie gazociągów Nord Stream. Land nie może sam zmienić polityki zagranicznej Niemiec, lecz zwycięstwo partii wzmocniłoby presję na taki zwrot w debacie federalnej.

Steffen Mau zwraca uwagę, że sukces partii nie zaczął się podczas tej kampanii. To rezultat transformacji po zjednoczeniu Niemiec, wyludniania się regionu, słabości lokalnych struktur tradycyjnych partii oraz kolejnych kryzysów po 2015 roku.

Socjolog mówi: „AfD nie rozwiązuje niczego z tego, co nagromadziło się przez wcześniejsze dziesięciolecia. To jej nie interesuje. Jednak wszystkie te naniesione i nierozwiązane konflikty społeczne trafiają do niej, a partii udaje się dzięki nim coraz bardziej rozszerzać i wzmacniać„.

Mau przestrzega jednocześnie, że po przejęciu władzy AfD musiałaby podjąć decyzje, od których dziś ucieka: czy zamykać szpitale, gdzie znaleźć tysiące nauczycieli i jak przyciągać inwestorów do starzejącego się regionu. Podkreśla: „Saksonia-Anhalt jest krajem związkowym o skrajnie deficytowych finansach, a pole manewru rządu jest bardzo małe”.

Niemcy. W poniedziałek polityczna wichura dotrze do Berlina

Lokale wyborcze są w Saksonii-Anhalt, ale skutki głosowania szybko dotrą do stolicy. W poniedziałek przed południem Alice Weidel, Tino Chrupalla i Ulrich Siegmund pojawią się już w Berlinie, by mówić o wpływie wyniku na politykę federalną. Dwa tygodnie później, 20 września, odbędą się wybory w Meklemburgii-Pomorzu Przednim oraz w Berlinie.

AfD już przedstawia Saksonię-Anhalt jako pierwszy krok. Zwycięstwo dałoby jej wiatr w żagle. Samodzielny rząd oznaczałby coś więcej: pierwszy test, czy partia potrafi zamienić protest w realną władzę.

Marc Rath uważa, że najnowszy sondaż z wynikiem 41 proc. dla AfD może być bliski rzeczywistości, ale nie wierzy w jej samodzielny rząd. Hensel również ocenia bezwzględną większość jako mało prawdopodobną. Tak samo widzi to instytut badawczy: CDU, Lewica, SPD i Zieloni miałyby razem większość, gdyby zdecydowały się rządzić wspólnie. Tyle że dziś, kilka minut po godz. 18, dyskusja nie będzie już dotyczyła sondaży.

Wtedy Saksonia-Anhalt przestanie być tylko małym landem na wschodzie Niemiec. Stanie się odpowiedzią na pytanie, jak blisko władzy naprawdę znalazła się AfD.

Tomasz Lejman