Pierwsza wizyta u ginekologa. Jak pomóc nastolatce?

„Newsweek”: Hipotetyczna sytuacja: mam córkę, 15-latkę. Według polskiego prawa po skończonym, pełnym 15. roku życia może rozpocząć życie seksualne. Jeśli nie zrobiłam tego wcześniej, teraz jest dobry moment, by ją przyprowadzić na wizytę do ginekologa. Jak powinnam ją przygotować na to pierwsze spotkanie?

Monika Grymowicz: Warto przygotować córkę do wizyty, ponieważ hasło: „Idziemy do ginekologa” wywołuje u nastolatek duży stres. Ginekologia dotyczy bardzo istotnych, ale także intymnych aspektów naszego życia, jest więc obarczona różnymi obawami, mitami i opowieściami.

Co mogę powiedzieć córce o tej pierwszej wizycie?

– Jeśli nie przychodzi z jakimś konkretnym problemem, to prawdopodobnie będzie to wizyta zapoznawcza. Na pierwszej wizycie lekarzom zależy na zebraniu dokładnego wywiadu, czy nie występują przesłanki wskazujące na problemy z hormonami lub z cyklem, które mogą rzutować na przyszłość nastoletniej pacjentki. Jest to też okazja, by u źródła dowiedzieć się, dlaczego należy chodzić do ginekologa, czego można spodziewać się podczas wizyt, jakie szczepienia są wskazane, i dostać odpowiedzi na wątpliwości tej młodziutkiej kobiety, jeśli będzie miała odwagę je zgłosić. Bo warto czerpać tę wiedzę nie tylko z internetu, w którym trudno zweryfikować informacje i odróżnić fakty od potocznych, nie zawsze zgodnych z prawdą opinii. Można też oswoić trochę to miejsce, jakim jest gabinet ginekologiczny, żeby nie wiązało się z poczuciem zagrożenia i naruszenia intymności.

Warto też przed wizytą przygotować córkę na to, jakich pytań może oczekiwać.

Czego one dotyczą?

– Na przykład leków, które przyjmuje i z jakiego powodu. Nastolatki doskonale znają fakty dotyczące ich zdrowia. Natomiast mniej wiedzą na temat problemów zdrowotnych występujących w rodzinie. W czasie wizyt zwykle rodzic uzupełnia te informacje. Pytania dotyczą też cyklu miesiączkowego. Tłumaczymy, co to znaczy, że jest on prawidłowy – że nie musi to być matematycznie dokładnie ta sama liczba dni, że lekkie odchylenia w jedną lub w drugą stronę mieszczą się w normie. Możemy opowiedzieć, jak oceniać obfitość i nasilenie bólu miesiączkowego, jak sobie zaznaczać cykl miesiączkowy. Obecnie nastolatki korzystają z aplikacji i dokładnie wiedzą, kiedy miały ostatnią miesiączkę. Rozmawiamy także o zalecanych szczepieniach przeciwko wirusowi HPV.

Czy pierwsza wizyta wiąże się z badaniem ginekologicznym?

– Nie musi. Jeśli pacjentka regularnie miesiączkuje, z wywiadu nie wynika nic niepokojącego i nie ma dolegliwości, to takie badanie nie jest konieczne. Czasem badanie polega tylko na zrobieniu USG przez powłoki brzuszne, bo tak to badanie wykonujemy u kobiet, które nie współżyły. Warto córkę uprzedzić, że należy wypełnić pęcherz, bo wtedy obraz z USG jest lepiej widoczny. W czasie wizyty można też zbadać piersi, przy okazji tłumacząc, w jaki sposób, jak często i w którym momencie cyklu najlepiej je badać i na co zwrócić uwagę.

Badanie jest wskazane, jeśli dzieje się coś niepokojącego, ale inaczej badamy osoby, które nie współżyły, a inaczej współżyjące. Czasami musimy zlecić pobranie krwi, żeby zbadać hormony.

W gabinecie nic nie dzieje się bez zgody pacjentki i jej opiekuna prawnego. Pacjentka, która ukończyła 16 lat, równoprawnie z rodzicami podejmuje swoje decyzje zdrowotne. Ale również w przypadku młodszych pacjentek pytamy o zgodę i tłumaczymy, co będziemy robić.

Przyjście tutaj – czyja to inicjatywa, córki czy mamy?

– Moje pierwsze pytania brzmią: „Co cię do mnie sprowadza? W czym mogę ci pomóc? Czy to ty mamę przyprowadziłaś, czy mama ciebie?”. I odpowiedzi bywają różne. To już w pewien sposób ustawia nam rozmowę, bo w czasie wizyty mamy do czynienia z dwiema pacjentkami – z mamą i z córką. Widzimy relację między rodzicem a dzieckiem i lekarz, jako osoba trzecia, musi się w niej odnaleźć.

Wizyta w towarzystwie rodzica bardziej sprzyja czy przeszkadza w kontakcie z pacjentką?

– To zależy od ich relacji. Nastolatki czasem niechętnie odpowiadają na pytania przy rodzicu, bo np. nie chcą, by potem wyolbrzymiano pewne rzeczy, więc inteligentnie i wybiórczo zarządzają informacją, którą nam

przekazują. Ale rodzic musi być na wizycie, wyrazić zgodę na przepisanie leków, na wszelkie zabiegi. Często, za porozumieniem stron, mama opuszcza gabinet na część wizyty. Według mnie sam fakt, że rodzic przychodzi z córką do ginekologa, świadczy o dobrych relacjach. Jest tu miłość i zainteresowanie. Jest świadomość.

Jakimi pacjentkami są nastolatki? Jak myślą o swojej sferze intymnej?

– To grupa o bardzo zróżnicowanym rozwoju emocjonalnym i fizycznym. Bo dojrzewanie przebiega bardzo różnie. Niektóre dziewczęta zaczynają miesiączkować w wieku dziewięciu lat, inne w wieku lat 16. Różny jest poziom zaawansowania rozwoju piersi, owłosienia łonowego i rozwoju emocjonalnego. Mam pacjentki, które uczą się w liceum na profilu biologiczno-chemicznym i rozmawiam z nimi jak ze studentkami medycyny – potrafią obserwować swoje ciało i czasem wiedzą więcej niż ich mamy. Mam też pacjentki, które gorzej radzą sobie z tymi zagadnieniami, są one dla nich krępujące czy wręcz niepokojące.

Z jakimi problemami najczęściej przychodzą?

– Młode dziewczyny zgłaszają się, gdy występują u nich na przykład bóle brzucha, nawracające torbiele, nieregularne miesiączki, duża bolesność w trakcie miesiączkowania, zakażenia, trądzik, nietypowe owłosienie, problemy z tarczycą, podejrzenie zespołu policystycznych jajników czy endometriozy – bo to dotyczy nie tylko dojrzałych kobiet.

Jaki niepokój towarzyszy młodym dziewczynom w gabinecie, czego się boją?

– Przede wszystkim naruszenia ich intymności i badania ginekologicznego, o którym krążą mity, że jest bolesne i niepotrzebne. Jeśli jest konieczność zbadania, to musimy pokonać ten lęk i każdy ginekolog ma swoje sposoby. Na pewno trzeba mówić, co się będzie robić – etap po etapie, wykonywać wszystko powoli, i – ja mam taką metodę – trochę pacjentkę zagadywać. Badanie ginekologiczne nie jest badaniem bolesnym. Pod warunkiem, że pacjentka nie jest spięta i zdenerwowana. Skrócenie dystansu, zażartowanie na swój temat powodują, że może się rozluźnić. Poza tym zawsze możemy dopasować badanie do tego, na co pacjentka jest w danym momencie gotowa. Pomaga zapewnienie im poczucia bezpieczeństwa, intymności, że nikt do gabinetu w trakcie badania nie wejdzie. Tu nie powinna jej spotkać przykrość, naruszenie granic, brak empatii.

Wspomina pani o mitach, jakimi obrosła wizyta u ginekologa. Jakie to mity?

– Że badanie ginekologiczne boli, a w praktyce przeprowadzone umiejętnie nie boli. Że miesiączka zawsze musi być bardzo bolesna – otóż nie zawsze, a jeśli, to są sposoby, żeby zmniejszyć te dolegliwości i umożliwić kobiecie funkcjonowanie. Rzeczywiście u niektórych osób bóle mogą być tak intensywne, że tracą przytomność, towarzyszą im nudności, wymioty, migreny i kobiety nie są wtedy w stanie uczestniczyć w normalnej aktywności. W takich przypadkach – po wykluczeniu poważnych przyczyn – można poszukać objawowych sposobów, żeby poradzić sobie z tym problemem. Inny mit dotyczy tego, że przy pierwszym stosunku nie można zajść w ciążę. Nie jest to prawdą – jeśli się trafi w owulację, to jak najbardziej można.

A antykoncepcja? Z nią też związanych jest wiele mitycznych opowieści. Jaka jest właściwa wiedza na jej temat?

– Antykoncepcja to wszystkie metody unikania zajścia w ciążę przez osoby współżyjące płciowo. Obejmuje ona naturalne metody planowania rodziny, prezerwatywę, systemy wewnątrzmaciczne, substancje chemiczne i leki hormonalne. Bardzo skuteczna, ale budząca wiele niepokoju jest antykoncepcja hormonalna. Tabletki hormonalne są przez nas, lekarzy, stosowane również w innych celach niż zapobieganie ciąży. Między innymi zmniejszają obfitość i bolesność miesiączek – niektóre dziewczyny mają tak obfite miesiączki, że z tego powodu wpadają w anemię. Zablokowanie tych krwotocznych miesiączek poprzez podanie tabletki antykoncepcyjnej spowoduje, że dopóki nie planują ciąży, mogą normalnie funkcjonować. Jest pomocna również w przypadku trądziku. Odpowiednio dobrana tabletka antykoncepcyjna o działaniu antyandrogennym spowoduje, że zablokujemy receptory w skórze i po trzech miesiącach cera się poprawi.

Oprócz licznych zalet tabletki antykoncepcyjne, jak każdy lek, mają też ryzyko działań niepożądanych, o których zawsze szczerze rozmawiamy, rozważając bilans korzyści i zagrożeń.

Zafałszowania i nieprawdziwe przekonania dotyczą też szczepionki na HPV. Jakie jest pani doświadczenie w tej kwestii?

– Wirusów HPV jest około 200 typów. Kilkanaście z nich związanych jest z nowotworami szyjki macicy. Jest to bardzo często występujący nowotwór. Z wirusami HPV stykamy się często, na szczęście większość ludzi w ciągu dwóch lat wyeliminuje wirusa. Ale jeśli taki wirus „zasiedzi” się w szyjce macicy, to po kilku latach spowoduje zmiany. Jeśli pacjentki regularnie wykonują badanie cytologiczne, a powinny je robić dziewczyny, które podjęły współżycie, to wykryjemy te procesy, zanim doprowadzą do nowotworu.

Na większość wirusów nie mamy leków, ale na wiele z nich mamy szczepienia. Obecnie w Polsce mamy dostępne dwa typy szczepionek na wirusy HPV, które mogą wywoływać nie tylko raka szyjki macicy, ale również raka odbytu, penisa, sromu, pochwy, jamy ustnej czy gardła.

Szczepionka przeciw HPV to jedna z najlepiej przebadanych szczepionek. Podaje się dwie dawki u osób do 14. roku życia, a w przypadku starszych zalecane są trzy dawki.

Nie wstrzykuje się tu żadnego wirusa, żadnego materiału genetycznego, nie można doprowadzić do zakażenia. Zdarzają się zaczerwienienia, ból w miejscu wkłucia, omdlenia u nastolatek – tak jak przy innych szczepieniach, dlatego około 30 minut po szczepieniu trzeba posiedzieć w gabinecie. Jedna-dwie osoby na milion mogą mieć poważniejszą reakcję alergiczną.

Dlaczego więc nie szczepimy naszych córek?

– To jest chyba polska specyfika. Od roku mamy narodowy program bezpłatnych szczepień dla dziewczynek i chłopców między 11. a 14. rokiem życia. Można zgłosić się do punktu, który ma umowę na takie szczepienia i zaszczepić syna lub córkę dwiema dawkami. O ile poziom wyszczepienia w grupie objętej takim programem, np. w Portugalii czy w Norwegii, wynosi 90 proc., to w Polsce zaledwie 20 proc. Myślę, że wciąż wielu ludzi nie wie, że takie szczepienie i program istnieją i że można z nich skorzystać.

Jaki przekaz dajemy swojej córce, nastoletniej kobiecie, przyprowadzając ją do ginekologa?

– Wiele problemów hormonalnych, z przyszłą płodnością czy chorób onkologicznych dotyczy układu płciowego i dlatego warto nauczyć nasze córki, że co jakiś czas, nawet jeśli nie mamy dolegliwości, trzeba iść do ginekologa. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne zaleca, aby pierwsza wizyta odbyła się już po 15. roku życia. Nowotwory ginekologiczne są jednymi z najczęstszych u kobiet. Dla wielu z nich istnieją metody zapobiegania czy wczesnego wykrywania, mamy więc szansę – przy właściwej profilaktyce, w tym wizytach u ginekologa – na wyleczenie.

Kiedy idziemy z córką do ginekologa, dajemy jej sygnał, że traktujemy ją poważnie jako człowieka wkraczającego w dorosłość. Zauważamy, że nasze dziecko wkrótce będzie młodą dorosłą osobą, że to akceptujemy i że wykazujemy troskę o jej zdrowie, kształtujemy nawyki, które w dorosłości mogą zadecydować o jej życiu.

dr n. med. Monika Grymowicz — specjalistka położnictwa i ginekologii, endokrynolożka, nauczycielka akademicka. Główne etapy wykształcenia zdobyła w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym i University of Nottingham. Od początku kariery lekarskiej związana ze Szpitalem Klinicznym im. ks. Anny Mazowieckiej w Warszawie. Prywatnie matka trójki młodych dorosłych ludzi