Niemal w całej śródziemnomorskiej części Europy gaje oliwne niszczeją z powodu szeregu czynników, w tym klimatycznych. Równocześnie szacuje się, że wzrasta gwałtownie liczba opuszczonych drzew, a z setek milionów nikt nie zbiera owoców.
Przyczyn takiej sytuacji jest wiele i będą mieć one ekologiczne, kulturowe i społeczno-ekonomiczne skutki – przewidują przyrodnicy.
Kryzys drzew oliwnych na świecie
To m.in. zmiana klimatu sprawiła, że zbiory oliwek stały się w ostatnich latach mniej przewidywalne. Oliwki były podstawowym źródłem pożywienia przez tysiące lat w całym regionie Morza Śródziemnego.
Drzewa te rozwijają się w suchym klimacie i sobie w nim doskonale radziły. Jednak obecnie plantatorzy oliwek w Hiszpanii, Włoszech i Grecji, czyli trzech największych producentów na świecie, walczą, aby ich gaje nie wyschły. Susza trwająca w tych krajach od kilku lat wywołała niespodziewane zawirowania na rynku oliwy z oliwek. Branża będzie musiała się dostosować do zmieniającego się klimatu.
Drzewa oliwne rosną zazwyczaj na obszarach, gdzie występują wysokie temperatury, ale nie radzą sobie dobrze z przewlekłą suszą. Anomalie pogodowe mogą zaburzać poszczególne fazy rozwoju owocu.
O problemie związanym z drzewami oliwnymi informuje m.in. UNESCO, a konkretnie oddział zajmujący się dziedzictwem rolniczym. „Ochrona i uprawa drzewa oliwnego staje się coraz ważniejsza w obliczu walki ze zmianą klimatu i ochrona tego dziedzictwa przyrodniczego leży u podstaw misji UNESCO” – podaje organizacja.
Według UNESCO głównie antropogeniczne zjawiska przyczyniają się do zachwiania ciągłości historii oliwek, które mają głębokie znaczenie kulturowe, wykraczające daleko poza rolnictwo i produkcję żywności w całej Europie.
Upadek gajów oliwnych w wielu częściach Europy pogłębia stopniowe wyludnienie obszarów wiejskich. Coraz mniej osób pozostaje na wsiach, aby się nimi zajmować i pielęgnować tradycję. Mniejsze gospodarstwa ulegają częściowo presji przemysłu. Zmniejsza się też automatycznie liczba chętnych do pracy przy zbiorach.
Z pomocą ruszają organizacje ekologiczne, które chcą zachęcić miłośników przyrody do adopcji drzewek. Np. organizacja Abandoned Grove proponuje „adopcję” drzewka w zamian za litr oliwy. Praktyki agroleśnictwa i promowanie jej jako formy turystyki mogłyby odwrócić niepokojący trend rozwijający się na wsiach.
Przyrodnicy radzą też, żeby podczas zakupów wybierać produkty certyfikowane, oliwę z oliwek produkowaną w sposób zrównoważony i kupowaną bezpośrednio od rolników, czy producentów. Często konsumenci wybierają jednak w sklepach produkt, który jest po prostu tańszy, zwłaszcza w krajach, gdzie dostępu do świeżej oliwy nie ma.
Produkcja oliwy to także kultura i historia
Drzewa oliwne symbolizują odporność i ciągłość. Nic dziwnego, bo oliwka europejska jest rośliną długowieczną, może żyć nawet 1000 lat, a zaczyna owocować już w wieku 4-5 lat, przy czym największą wydajność osiąga w wieku 30-40 lat i owocuje do końca swojego życia.
Roślina jest też niewymagająca, rośnie i owocuje nawet na jałowych, kamienistych glebach na stokach wzgórz i gór krajów śródziemnomorskich. Ma możliwość przetrwania w klimacie ciepłym, na terenach o małych opadach, często w warunkach półpustynnych, a to zawdzięcza bardzo silnie rozbudowanemu systemowi korzeniowemu.
Skamieniałości liści oliwnych znaleziono już w osadach pliocenu w Mongardino we Włoszech, a fragmenty dzikich drzew oliwnych odkryto podczas wykopalisk z okresu chalkolitu i epoki brązu w Hiszpanii. Uprawa drzew oliwnych sięga więc co najmniej XII w. p.n.e.
Dzikie drzewo oliwne pochodzi z Azji Mniejszej, gdzie występuje masowo i rośnie w gęstych lasach. Możliwe, że rozprzestrzeniło się z Syrii do Grecji przez Anatolię, choć inne hipotezy wskazują na Egipt, Nubię, Etiopię, góry Atlas lub niektóre obszary Europy.
Biorąc pod uwagę, że pierwotnym miejscem występowania drzewa oliwnego był obszar rozciągający się od południowego Kaukazu do Wyżyny Irańskiej oraz wybrzeży Morza Śródziemnego w Syrii i Palestynie (Acerbo), jego uprawa znacznie rozwinęła się w tych dwóch regionach, rozprzestrzeniając się stamtąd na Cypr i dalej w kierunku Anatolii oraz Krety w kierunku Egiptu.
Wraz z odkryciem Ameryki (1492 r.) uprawa oliwek rozprzestrzeniła się poza jej śródziemnomorskie granice. Pierwsze drzewa oliwne zostały przywiezione z Sewilli na Antyle, a później na kontynent amerykański. Do 1560 r. gaje oliwne były uprawiane w Meksyku, a później w Peru, Kalifornii, Chile i Argentynie, gdzie jedna z roślin przywiezionych podczas podboju – stare drzewo oliwne Arauco – rośnie do dziś.
