Sam Sandi służył w eskadrze wywiadowczej, Aleksandra Bukowiecka – „obrotna kobitka” – szkoliła wojska i przewoziła broń. W zwycięskim powstaniu wielkopolskim wzięły udział wszystkie grupy społeczne, w tym również cudzoziemcy i kobiety.
„Bolszewickie brzmią kohorty: To te Lachy! To są czorty! Czorty z piekła tu nasłane, Tylko w Lachów przeodziane! Spasi Boh, Spasajtie duszu! I w tył pełni animuszu. Stoj brat! Krzyczą inne jegry: To nie czorty! To są negry” – w rytm piosenki z 1920 roku maszerują w wojnie polsko-bolszewickiej czarni ochotnicy.
Zauważa ich pisarz Zygmunt Kamiński współpracujący z „Tygodnikiem Ilustrowanym”. Wyróżniają się. Dziennikarz pisze reportaż, który ilustruje swoimi szkicami. „Diabły rogate” – pisze Kamiński. Podkreśla ich prostolinijny patriotyzm i emocje, które „odczuli równie silnie jak rodzeni warszawiacy”. – Gdy się na polskiej ziemi mieszka, powiedział kiedyś jeden z Murzynów, trzeba za tę ziemię walczyć!” – notuje Kamiński.
Kim jest Sandi?
Jest ich dwóch. Sam Sandi i Józef Diak. Ten drugi, Sudańczyk, pracował przed wojną jako portier w Hotelu Europejskim w Warszawie. Podczas wojny służy w 12. eskadrze wywiadowczej pododdziału lotnictwa rozpoznawczego Armii Wielkopolskiej. A kim jest Sandi? Portretuje go Leon Prauziński, autor serii szkiców i obrazów o powstaniu wielkopolskim i powstańcach. W książce „W marszu i w bitwie” na jednym z rysunków przedstawia trzech obcokrajowców, uczestników insurekcji: kaprala Rübstücka, Francuza z Alzacji; Afrykanina Sama Sandiego oraz Chińczyka Chena Defu.
Jak pochodzący z Afryki żołnierz znalazł się w samym sercu najważniejszych wydarzeń historycznych, które ukształtowały II Rzeczpospolitą: wojnie polsko-bolszewickiej i powstaniu wielkopolskim, które wybuchło 27 grudnia 1918 roku? Sam urodził się około 1895 roku w Kamerunie, wtedy niemieckiej kolonii. Podczas I wojny światowej kolonia została zajęta przez Wielką Brytanię i Francję, a Sandi wstąpił do armii francuskiej, gdzie wraz z tysiącami mieszkańców Afryki Subsaharyjskiej został wysłany do Europy, aby walczyć z niemiecką armią. Tam Kameruńczyk dostaje się do niewoli i trafia do obozu jenieckiego na kontrolowanym przez Niemców terenie zachodniej Polski. Gdy powstańcy wielkopolscy uwalniają jeńców, Sam Sandi bez namysłu przyłącza się do nich. Jednym z jego atutów jest umiejętność prowadzenia samochodu, wówczas mało powszechna, dlatego trafia do eskadry wywiadowczej. Tu spotyka Józefa Diaka – drugiego z czarnych powstańców.
Istnieje także alternatywna wersja losów Sandiego. W 1935 roku dziennik „Kurier Poznański” poinformował, że w stolicy Wielkopolski żyje czarny „Sam Sando”: „[…] pracował przed laty w stajni wyścigowej w Rosji. Podczas wojny polsko-bolszewickiej uchodził z końmi przez Rumunię i dostał się do Polski. Mimo że był obywatelem angielskim, wstąpił do wojska polskiego jako ochotnik i walczył na froncie podczas inwazji bolszewickiej jako wzorowy żołnierz. Przyjął obywatelstwo polskie” – napisał dziennikarz „Kuriera”.
Po wojnie polsko-bolszewickiej Sandi zamieszkał w Warszawie, u porucznika Władysława Kłonkowskiego, wykładowcy w wojskowej szkole piechoty w Rembertowie. Poza tym opanował język polski, przyjął chrzest, zdobył obywatelstwo i działał na rzecz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. Dawał też korepetycje z języka angielskiego, co sprawiło, że stał się popularny wśród pań, które chciały się uczyć u egzotycznego przybysza. Tak poznał swoją przyszłą żonę Łucję Woźniak (młodszą o 10 lat). Urodziły im się dwie córki: Gabrysia i Krysia. Sama – postawnego i eleganckiego mężczyznę (zawsze w garniturach) o atletycznej budowie szybko zauważono na ulicach Warszawy – stał się lokalnym celebrytą, wzbudzając spore zainteresowanie ówczesnych elit.
Na początku lat 20. Sandi postanawia wykorzystać swoje warunki fizyczne i popularność do radykalnej zmiany zawodu. Wstępuje do międzynarodowej drużyny zapaśników, którzy rywalizują w słynnym Cyrku Staniewskiego przy ulicy Ordynackiej w Warszawie. Dzięki swojej postawie w walkach zyskuje miano „żelaznego człowieka”. Zwycięstw Sandi zalicza bez liku, powala kolejnych przeciwników – japońskiego zapaśnika Taro, Serba Stojkica i polskiego strongmana Lubuśkę. Kameruńczyka wyróżnia postawa fair play. W ringu, mimo iż sam często zbiera nieprzepisowe ciosy poniżej pasa, zawsze walczy z szacunkiem dla zasad i przeciwnika. Kiedy przekracza czterdziestkę, zaczyna organizować „benefisy” – ku uciesze odwiedzających cyrk wygina podkowy, kładzie się na gwoździach. W ten sposób dorabia cyrkowymi sztuczkami, objeżdżając polskie miasta.
Do Poznania przyjechał z rodziną w połowie lat 30., był już wtedy przed pięćdziesiątką. Zatrudnił się w restauracji przy Półwiejskiej 5 jako ochroniarz, bramkarz i wabik: potrafił bowiem wróżyć, co ściągało do lokalu dodatkowych klientów i klientki. Zmarł nagle 29 kwietnia 1937 r. z powodu wylewu. Mieszkał nad restauracją, w której pracował. Upadł, wychodząc z domu na Półwiejską.
Matki, żony i powstanki
O tym, jak poważnym przeciwnikiem dla wrogów polskości były Wielkopolanki, mogą świadczyć słowa żelaznego kanclerza Ottona von Bismarcka, który miał prorokować: „Dopóki będzie istnieć polska kobieta, istnieć będzie problem polski”. Historykom udało się jak dotąd zidentyfikować około 350 kobiet czynnie zaangażowanych w powstanie wielkopolskie, choć bez wątpienia było ich znacznie więcej. „Jak dotąd mało […] pisało się i pisze o kobietach biorących udział w powstaniu wielkopolskim. A jednak one w nim brały udział nadzwyczaj żywy, a praca ich była nie tylko pożyteczna, ale niejednokrotnie cięższa, ważna i niebezpieczna…” – tak pisał o roli kobiet w powstaniu „Dziennik Poznański” w 20. rocznicę wybuchu wielkopolskiej insurekcji.
Wielkopolanki prowadziły kuchnie oraz szpitale polowe. Były także łączniczkami, telegrafistkami, zwiadowczyniami, a czasem towarzyszkami broni. Nie zapominajmy też o innej ważnej umiejętności, którą wówczas posiadały powstanki – szyciu. To one odpowiadały bowiem za przygotowanie zwycięskich flag, proporców i chorągwi. Przerabiały też mundury i szyły biało-czerwone rozetki kolegów, co było szczególnie ważne podczas pierwszych dni walk.
Kobiety miały również ogromny wpływ na kształtowanie postaw patriotycznych kolejnych wychowywanych przez nie pokoleń. Młodzi Polacy na przełomie XIX i XX wieku byli w elementarnej szkole pruskiej pozbawieni kontaktu z kulturą i językiem polskim. Zagrażało im szybkie wynarodowienie. Polki podjęły jednak wiele inicjatyw, dzięki którym dzieci i młodzież poznawały historię oraz polską literaturę.
Jak to kobiety, były doskonałymi organizatorkami. W takiej roli najlepiej czuła się Aleksandra Bukowiecka – kobieta orkiestra z Cichowa w powiecie kościańskim. Urodziła się w 1890 roku w Oporowie w powiecie leszczyńskim, w rodzinie ziemiańskiej. Uczęszczała do gimnazjum sióstr urszulanek w Kołomyi, które ukończyła w 1910 roku. W czasie wakacji uczyła dzieci języka polskiego i religii w Oporowie, za co dwukrotnie ją aresztowano. Wyszła za mąż za właściciela majątku w Cichowie, Mieczysława Bukowieckiego. Aleksandra organizowała ogniwa Związku Oświatowego Młodzieży w swojej rodzinnej miejscowości i w okolicy, a kiedy w 1918 jej mąż wyjechał do Warszawy, by organizować Wojsko Polskie, nie tylko sama zarządzała majątkiem ziemskim, ale jednocześnie organizowała oddziały powstańcze. Szkoliła wojska, nie obawiając się ciężkiej i ryzykownej pracy. Przewoziła nocami broń, wyjeżdżała na front, ale zawsze wracała, bo nie chciała zostawiać w domu małych dzieci.
– Aleksandra Bukowiecka była ciągle w rozjazdach. Kontaktowała się z różnymi osobami zaangażowanymi w organizowanie powstania wielkopolskiego, narażając się na niebezpieczeństwa, gdyż podróżowała końmi, bardzo często nocami… Jeździła także do powiatu gostyńskiego i leszczyńskiego i jak zawsze mawiała: „w ważnej i niecierpiącej zwłoki sprawie” – opowiadała Anna Kaźmierczak, łączniczka w powstaniu wielkopolskim.
O Aleksandrze jej znajomi mówili, że to „obrotna kobitka”, że „szczupłą czarnulkę o wydatnym nosie i poważnym spojrzeniu trudno podejrzewać o konspirację” – dodawali inni. Tymczasem Wielkopolanka stała się jedną z najbardziej wpływowych kobiet powstania.
Sam Sandi i Aleksandra Bukowiecka to tylko dwie z dziesięciu postaci, których historie poznamy dzięki podcastom historycznym z udziałem gwiazd polskiego kina, które zostały zrealizowane dzięki Samorządowi Województwa Wielkopolskiego. Są wśród nich odważne kobiety, dzielni obcokrajowcy, którzy walczyli o wolność Wielkopolski, sportowcy i mężowie stanu. Opowiadają o nich znane aktorki i aktorzy – Piotr Adamczyk, Mateusz Banasiuk, Olga Bołądź, Piotr Głowacki, Weronika Książkiewicz, Leszek Lichota, Aleksandra Popławska, Danuta Stenka, Adam Woronowicz oraz Zbigniew Zamachowski. Posłuchaj podcastów na: https://powstanie.wmn.poznan.pl/.
W Poznaniu powstaje nowe Muzeum Powstania Wielkopolskiego 1918–1919. Nowoczesna placówka pnie się u stóp Wzgórza Świętego Wojciecha. Ma być ono hołdem dla powstańców wielkopolskich i pokoleń, które ich poprzedziły, przygotowując podwaliny pod zwycięską wielkopolską insurekcję. Otwarcie planowane jest na 2027 rok.
Tekst pochodzi z „Impact Magazine”.