Rafał Chwedoruk: Cała Europa może zazdrościć Polsce systemu partyjnego

O polskiej polityce w ostatnim ćwierćwieczu można powiedzieć dużo, ale na pewno nie to, że jest niestabilna. Tylko jedne przedterminowe wybory, a następnie po osiem lat nieprzerwanych, trwałych rządów dwóch dużych bloków, uzasadniają tę tezę. Stabilność wzmacnia też mocna pozycja największych partii – PiS i KO, które od lat rozdają nad Wisłą polityczne karty. Jedynie raz na jakiś czas zamieniają się miejscami.

– Egzystujemy w ramach bardzo stabilnego systemu partyjnego. Ten system zarazem nie jest zamknięty, bo co jakiś czas pojawia się nowy podmiot. Mamy do czynienia z systemem dwublokowym, ale wielopartyjnym. Problemy ze stworzeniem większości są czymś na pozór normalnym, ale proszę zauważyć, że tego kłopotu nie było od 2007 roku. W zasadzie nigdy – przekonuje w rozmowie z Interią prof. Rafał Chwedoruk z Uniwersytetu Warszawskiego.

Politycy do kolejnych wyborów parlamentarnych podchodzą z tymi samymi znakami zapytania: które partie wejdą do Sejmu, jakie koalicje powstaną, kto znajdzie się pod progiem wyborczym. Historia pokazuje, że i pod tym kątem jesteśmy bardzo przewidywalni.

Wybory 2023? Pięć partii wchodzi do Sejmu. Wybory 2019? Pięć komitetów przekracza próg wyborczy. Wybory 2015? Podobnie. Wybory parlamentarne 2011? Znów pięć komitetów przekracza próg wyborczy. Pewne odchylenie od normy następuje w 2007 roku, kiedy to do Sejmu dostają się cztery partie. Wówczas PO i PSL udaje się jednak stworzyć stabilny rząd.

Odchyleniem od normy, ale z negatywnym przykładem, jest 2005 rok. Do Sejmu wchodzi wówczas sześć partii, a jak się później okazuje, zdolności koalicyjne tych podmiotów są niewielkie.

Dlaczego o tym przypominamy? Większość sondaży poparcia dla partii politycznych z 2026 roku wskazuje, że przyszłoroczne wybory parlamentarne mogą być niezwykle ciekawe nie tylko ze względu na polityczne emocje, ale również arytmetykę.

Z najnowszych badań wykuwa się obraz, w którym najczęściej sześć komitetów wchodzi do przyszłego Sejmu. Liderem jest KO, a za nią utrzymuje się PiS. Trzecie miejsce już od roku stabilnie utrzymuje Konfederacja, a tuż za nią znajduje się Konfederacja Korony Polskiej. Piąta pozycja najczęściej przypada Nowej Lewicy, a na granicy progu balansuje PSL (ludowcy od lat słabiej wypadają w sondażach, by później osiągnąć przyzwoity wynik i przekroczyć próg – red.). Poniżej progu znajdują się np. Razem i Polska 2050, których ambicje są większe.

Na dziś – choć przypomnijmy, że do wyborów pozostało półtora roku – wiele wskazuje na to, że w przyszłym parlamencie może zasiadać sześć dużych bloków. A to sytuacja rzadko spotykana, bo ostatnio miała miejsce właśnie w 2005 roku. Co więcej, to sytuacja, która potencjalnie może stwarzać spore kłopoty.

– Jeśli sondaże utrzymałyby się na dotychczasowym poziomie, to języczkiem u wagi będzie jeden podmiot – Grzegorz Braun. Konfederacja, mimo zachowywania odrębności od PiS, zaczęła ewoluować w stronę PiS. Zaczęła dostawać więcej głosów tam, gdzie ma ich PiS. Konfederacja będzie niejako skazana na rozmowy z PiS, a PiS pogodziło się z tą perspektywą – uważa prof. Chwedoruk.

– W przypadku Korony mamy gigantyczne wyzwanie dla prawicy, biorąc pod uwagę kontekst międzynarodowy, ale też aspekty wewnętrzne. Utrudnią one PiS wytłumaczenie się z tej koalicji. Ironią historii może być to, że decydować o przyszłych rządach będzie formacja tak skrajna w swoich poglądach – dodaje politolog z Uniwersytetu Warszawskiego.

Dziś Jarosław Kaczyński odżegnuje się od wspólnych rządów z Grzegorzem Braunem. Podkreśla to niemal w każdym możliwym wystąpieniu. Co więcej, daje do zrozumienia, że i współrządzenie ze Sławomirem Mentzenem byłoby dla niego bardzo wymagające. Brzmi znajomo? Kaczyński podobnie w kampanii wyborczej 2005 mówił o Andrzeju Lepperze i Romanie Giertychu.

21 lat temu do Sejmu dostały się: PiS, PO, PSL, SLD, LPR oraz Samoobrona. Kandydatem PiS na premiera został wówczas Kazimierz Marcinkiewicz, który miał zapewnić dobrą współpracę z PO. Były to czasy, kiedy poważnie rozważano możliwość powstania koalicji PO-PiS, co dziś jest nie do pomyślenia.

PO-PiS wówczas nie powstało, ale Marcinkiewicz został premierem – najpierw rządu mniejszościowego, do którego później na zasadzie dziwnej umowy stowarzyszeniowej dołączyły Samoobrona i LPR. Dopiero po siedmiu miesiącach te dwie partie wspólnie z PiS na poważnie stworzyły koalicyjny rząd. Marcinkiewicz odszedł, zastąpił go Jarosław Kaczyński, a wicepremierami zostali Roman Giertych i Andrzej Lepper.

Ta konfiguracja nie mogła się udać. Trzy wyraziste charaktery, mocne osobowości, różne pomysły na kierunek rozwoju Polski i… ostre języki. Ostatecznie koalicja upadła pokłócona w 2007 roku, a w Polsce odbyły się przedterminowe wybory, które otworzyły Donaldowi Tuskowi drogę do władzy.

Czy inna koalicja była wówczas możliwa? W grę wchodził jedynie układ PO-PiS. PO, gdyby doszła do porozumienia z SLD i PSL, miałaby za mało szabel do większości. Samoobrona parła do współpracy z PiS, nie wyobrażała sobie rządów z liberałami z PO. Trochę z boku stała Liga Polskich Rodzin, która mimo początkowych oporów Giertycha, ale pod naciskiem środowiska, dołączyła do koalicji z PiS.

Historia z 2005 roku pokazuje, że im więcej partii w Sejmie, tym trudniej o stabilną koalicję. Im teoretycznie większe pole manewru, tym w praktyce mniejsze. Sześć partii przekraczających próg wyborczy to mniejsza część tortu do podziału dla największych. Mandatów w Sejmie jest 460 i to się nie zmieni.

– Po następnych wyborach ewentualnie będziemy mieli kryzysik, ale nie kryzys – uważa prof. Chwedoruk. – Może się zdarzyć, że dystrybucja mandatów stworzy sytuację na pozór patową. Głód władzy wśród polityków jest jednak tak potężny, że wszelkie przeszkody natury biologicznej czy personalnej zostaną pokonane – przekonuje.

– Twórcy polskiej konstytucji mają wielkie zasługi w ustabilizowaniu systemu partyjnego, bo jest to system, który dopuszcza nowe ugrupowania, ale jednocześnie stabilizuje całość, na co utyskiwano w pierwszych latach transformacji. To co jest fenomenem i potwierdzeniem tych słów, jest rosnąca frekwencja. Większość państw europejskich może nam tego zazdrościć – wskazuje prof. Chwedoruk.

Rozmówca Interii wskazuje, że przeciwieństwem Polski jest Bułgaria, która od dawna urządza się w wewnętrznym bałaganie, co raz po raz doprowadza do kolejnych wyborów i niestabilnych rządów.

– Polska jest prawdziwym wzorem. Tym bardziej, że kraje, na których się wzorowaliśmy, są pogrążone w totalnym chaosie partyjnym – to Niemcy, Francja, Niderlandy, Belgia, Hiszpania, Portugalia, Włochy, Czechy. To że politycy potrafią sięgnąć po władzę, wznosząc się nad personalnymi podziałami, jest mniejszym ryzykiem w dzisiejszym świecie niż destabilizacja państwa. Więc na to akurat nie narzekajmy – przekonuje rozmówca Interii.