Rośliny uczą nas przetrwania. Prof. Mancuso o ich niezwykłej inteligencji

•  Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”

Newsweek: Dlaczego zdecydował się pan badać życie roślin i ich…inteligencję?

Prof. Stefano Mancuso: — Ja nie tylko zdecydowałem się je badać, ale zakochałem się w nich! Bo to tak trzeba nazwać… Zazwyczaj ludzie nie interesują się roślinami. Jako dzieci uczymy się kochać zwierzęta, zwłaszcza domowe, bo są najbardziej podobne do nas. Żeby obdarzać sympatią rośliny, trzeba je naprawdę dobrze zrozumieć, a to nie jest łatwe, bo one funkcjonują zupełnie inaczej niż ludzie czy zwierzęta.

Kiedy zaczęła się ta fascynacja?

— Jeszcze w czasach uniwersyteckich, kiedy zacząłem studiować botanikę i byłem coraz bardziej zdumiony faktem, że rośliny są tak bardzo złożonymi organizmami. Na użytek mojego doktoratu studiowałem, jak rosną korzenie, rozprzestrzeniają się pod ziemią i pokonują napotkane po drodze przeszkody, np. kamienie. W tamtym czasie teoria zakładała, że korzenie muszą najpierw dotknąć tego, co znajdzie się na ich drodze, aby zacząć powoli omijać barierę i potem zejść niżej do ziemi. Zrobiłem eksperyment, ale w jego trakcie zobaczyłem, że rośliny zachowują się całkiem inaczej! Jeszcze zanim zetknęły się z przeszkodą, znajdowały alternatywną, optymalną drogę. Na początku byłem zły, że nie udaje mi się udowodnić książkowych teorii, więc powtarzałem stale eksperyment, aż w końcu doznałem czegoś w rodzaju olśnienia. Zrozumiałem, że korzenie doskonale wiedzą już wcześniej, że na ich drodze będzie przeszkoda.

I świadomie ją omijają?

— Tak. I to jest dowód na to, że rośliny mają swoją świadomość, inteligencję. To zmieniło mój sposób myślenia o roślinach, które stały mi się od tego czasu dużo bliższymi istotami, o niezwykle bogatym życiu, również wewnętrznym!

W swoich książkach, a szczególnie w „Narodzie roślin”, sugeruje pan, że w podejmowaniu decyzji optymalnych z punktu widzenia całej wspólnoty rośliny są mądrzejsze od ludzi. Rozwijają się, działając zgodnie z zasadami demokracji opartej na współpracy, a nie bezwzględnej konkurencji.

— To zależy, co ma być ostatecznym rezultatem tych decyzji. Jeśli chodzi o życie konkretnej jednostki, walkę o samego siebie i swój indywidualny, krótkotrwały dobrostan, to prawdopodobnie jesteśmy jako ludzie bardziej inteligentni i zaradni. Ale jeśli ostatecznym rezultatem rozwiązania danego problemu jest przetrwanie całego gatunku, to rośliny są o niebo mądrzejsze i bardziej świadome od nas.

Dowód?

— Choćby ich czas życia na planecie. Weźmy, przykładowo, taką sosnę szkocką. To drzewo istnieje nieprzerwanie na Ziemi od 30 mln lat. Nasz gatunek, homo sapiens, liczy sobie zaledwie 300 tys. lat. Cała nasza cywilizacja trwa na razie 10 tys. lat. Biorąc pod uwagę to, co zrobiliśmy w międzyczasie naszej planecie i ile wywołaliśmy zagrożeń w ciągu zaledwie ostatnich dwóch stuleci, jak można sobie wyobrazić kolejny milion lat? W tej chwili wszystko wskazuje na to, że ludzkość nie przetrwa aż tyle czasu. Z tego punktu widzenia rośliny są niewiarygodnie bardziej inteligentne od nas.

Czego zatem moglibyśmy się od nich nauczyć, żeby przetrwać jako gatunek?

— Zasadniczo, dwóch najważniejszych rzeczy. Po pierwsze, szacunku do środowiska. Nie znajdziemy rośliny, która niszczy środowisko, od którego zależy jej przetrwanie. Nigdy, to byłoby wbrew instynktowi. Po drugie, niezwykle rozwiniętej umiejętności budowania społeczności. Tak, bardzo silnych społeczności. Jak w lesie, gdzie jedna roślina polega na drugiej, wzajemnie się wspierają, dostarczając sobie składników odżywczych niezbędnych do przeżycia.

Dlaczego to robią?

— Bo to najbardziej efektywny sposób, aby zagwarantować przetrwanie gatunków. Współpraca, a nie konkurencja czy centralne sterowanie. Rośliny, wykorzystując jedynie modele zarządzania rozproszonego, działając jako organizacja zdecentralizowana i modułowa, uwolniły się na zawsze od problemu kruchości, biurokracji oraz braku skuteczności. To typowe dla zwierząt, a przede wszystkim ludzi cechy organizacji hierarchicznych albo zarządzanych centralnie. Dlatego rośliny przetrwały dotychczasowe wielkie katastrofy na Ziemi.

Oprócz tej wywołanej przez człowieka… Wycięliśmy już przecież setki milionów hektarów lasów i przyczyniliśmy się do wyginięcia wielu gatunków roślin i zwierząt. Jak uświadamiać, że to prosta droga do unicestwienia?

— Powinniśmy zrozumieć, że rośliny, lasy są naszym domem. To nie jest metafora. Nasi przodkowie żyli na drzewach. To udowodnione naukowo, że kontakt z naturą, widok drzew z okna, wpływa na nasze zdrowie i samopoczucie, zmniejsza zapotrzebowanie chorych na leki przeciwbólowe, wpływa na poprawę naszych zdolności poznawczych, koncentrację, stan emocjonalny itd. Poza tym jedynie rośliny mogą nas ochronić przed skutkami globalnego ocieplenia. W przeszłości pokazały już, że mogą istotnie zmniejszyć ilość dwutlenku węgla w atmosferze, dzięki czemu pozwoliły zwierzętom zdobyć suchy ląd. Teraz znów mogą tego dokonać, oferując nam drugą szansę. Dlatego też powinniśmy pokryć roślinami całą powierzchnię planety, sadzić je wszędzie, gdzie to tylko możliwe.

Najpierw należałoby powstrzymać dalsze wylesianie.

— Bez wystarczających obszarów leśnych nie ma realnej możliwości, że uda się odwrócić trend wzrostu stężenia CO2. Tymczasem dzisiaj połowa powierzchni ziemi, nadającej się do użytkowania przez człowieka, jest wykorzystywana przez rolnictwo, z czego 80 proc. jest wykorzystywane do produkcji karmy dla zwierząt. A to i tak zapewnia tylko 17 proc. zapotrzebowania kalorycznego człowieka. Przecież to jakiś absurd! Dlatego Michael Pollan już wiele lat temu pisał w książce „W obronie jedzenia”, że sposób, w jaki się odżywiamy, jest najważniejszym aktem politycznym, jakiego możemy dokonać. Przejście całej ludzkości na weganizm jest oczywiście utopią, ale gdybyśmy zmniejszyli choć o 25 proc. spożycie żywności pochodzenia zwierzęcego, odzyskalibyśmy ogromne obszary Ziemi, które moglibyśmy zalesić.

W jaki sposób można na poziomie międzynarodowym chronić lasy? Rozporządzenie UE przeciwko wylesianiu (EUDR), które miało być wdrożone przez duże firmy już 30 grudnia tego roku i przez małe w połowie przyszłego roku, zostało właśnie przesunięte na skutek presji przemysłu spożywczego. Czy zmuszanie firm do sprawdzania, czy w ich łańcuchach dostaw nie doszło do nielegalnej wycinki lasów, pomoże w zapobieganiu wylesianiu?

— Nie jestem ekspertem od zapisów tego akurat rozporządzenia. Ale nie mam wątpliwości, że obrona lasów powinna być przedmiotem traktatu międzynarodowego. Który zobowiązywałby jak najwięcej krajów — przede wszystkim te, na których terytorium znajdują się główne zielone zapasy — do zapewnienia nietykalności lasów. Do tego potrzebna jest pełna transparentność pochodzenia drewna w łańcuchach dostaw. Obecnie zużywamy mnóstwo surowca drzewnego spoza kontynentu, nie wiedząc, skąd tak naprawdę pochodzi. Przez wiele lat cenne zasoby z Amazonii trafiały bezkarnie do Europy czy Chin. Tymczasem jesteśmy w stanie zapewnić europejskiemu przemysłowi konieczną ilość surowca poprzez odpowiednią gospodarkę leśną na kontynencie i zorganizowanie własnego drzewnego łańcucha dostaw. Mam na myśli sadzenie lasów, czyli coś, w czym jesteśmy dobrzy, i ścinanie ich po kilkudziesięciu latach oraz odzyskiwanie drewna w gospodarce obiegu zamkniętego. W ten sposób łańcuch dostaw staje się znacznie krótszy i lokalny. Tymczasem my nagradzamy projekty greenwashingowe, które polegają na sadzeniu drzew na drugim końcu świata, na terenach, gdzie nie mają szans przetrwać. W ramach ekoprojektów sadzi się parocentymentrowe sadzonki po to, żeby uzyskać zielony certyfikat kompensujący emisje. Po paru tygodniach te drzewa obumierają, bo nie są podlewane, a gleba i klimat są nieodpowiednie do tego typu upraw. To kompletny nonsens.

To dlaczego nie sadzimy wystarczającej liczby drzew w Europie?

— Bo żyjemy w globalnej gospodarce, gdzie o wszystkim decyduje rachunek ekonomiczny. Bierzemy surowiec z miejsc, w których jest tańszy, a nie bardziej zrównoważony. Jest tylko jeden sposób, by to powstrzymać. Ale to pomysł biologów, a nie ekonomistów, więc jest prawdopodobnie niemożliwy do wprowadzenia… Należałoby po prostu zawrzeć w cenie każdego produktu, który trafia na rynek, jego koszt środowiskowy. I to wszystko. Gdybyśmy do każdej rzeczy dodawali wszystkie koszty środowiskowe jej wytworzenia, to zmieniłoby nasze postrzeganie ceny produktu. Dopóki ponoszenie kosztów środowiskowych nie będzie masowe i obowiązkowe dla wszystkich w całej globalnej gospodarce, nie rozwiążemy naszych ekologicznych problemów.

Dlaczego kraje lub organizacje międzynarodowe nie pracują nad czymś teoretycznie tak prostym?

— Bo to nie jest proste. Zawsze znajdzie się państwo, które nie zgodzi się na wprowadzenie pojęcia ekonomicznego kosztu środowiskowego albo określonego sposobu jego liczenia i wykorzystania. Tak jak nie ma wciąż globalnego systemu handlu emisjami. Dla przykładu, jeśli Chiny powiedzą „nie”, to wystarczy, by już nie pracować nad takim konceptem. Większość ludzkiej populacji i rządzących nie zrozumie, jaki jest wpływ tego, czego używa na co dzień i co je, na stan planety. Na razie może tylko 10 proc. ludzi jest w ogóle świadomych ekologicznie. A dopóki wszelkie koszty środowiskowe nie będą wyrażone w konkretnych pieniądzach i rozliczane w ramach transakcji gospodarczych, handlowych, w cenie każdego produktu i usługi, i to na skalę globalną, nie widzę żadnej możliwości rozwiązania problemów z niszczeniem lasów, bioróżnorodnością, ocieplaniem klimatu i innych katastrof.

Czym to wszystko się skończy?

— Ponieważ jestem z natury optymistą, myślę, że w dłuższej perspektywie wreszcie znajdziemy jakieś rozwiązanie, sposób na ratunek dla ludzkości. Ale zanim to nastąpi, będziemy fizycznie bardzo cierpieć. Już zresztą cierpimy, tylko skala tego będzie coraz większa. Jesteśmy bowiem bardzo głupim gatunkiem, naprawdę uważam, że my, ludzie, nie jesteśmy zbyt inteligentni w porównaniu z innymi gatunkami. Bo naprawdę inteligentna istota znalazłaby rozwiązanie w kilka chwil. Jak ta roślina, co błyskawicznie rozpoznaje zagrożenie, czy przeszkodę i znajduje alternatywną, bezpieczną dla wszystkich drogę. Oczami wyobraźni widzę więc przyszłość, w której po wielu katastrofach naturalnych, ogromnych zniszczeniach i cierpieniu wielu istnień znajdziemy jakieś rozwiązanie. Choć jest ryzyko, że wtedy może być już za późno.

Prof. Stefano Mancuso jest autorem bestsellerowych książek, m.in. „Rewolucyjnego geniuszu roślin”, „Narodu roślin” i „Niezwykłych podróży roślin”.