Rybojaszczur odkryty nad Wisłą. Ichtiozaur był wielki jak orka

Paleontolodzy z Uniwersytetu Warszawskiego, naukowcy z lubelskiego UMCS oraz ze Speleoklubu Beskidzkiego dostarczyli nauce jeden z najmłodszych znanych dowodów istnienia ichtiozaurów. Jaki był ostatni rozdział życia tych stworzeń? Swoje odkrycia Polacy opisali na łamach magazynu naukowego „Acta Geologica Polonica”.

Ciała ichtiozaurów miały opływowy kształt, kończyny w formie płetw pozwalały poruszać się swobodnie w wodzie, w czym upodobniły się do ryb i waleni. Ichtiozaur przez dziesiątki milionów lat należał do czołowych drapieżników mezozoicznych oceanów.

W dawnej kopalni fosforytów w Annopolu badacze odkryli pozostałości czaszki, które są ukryte w skale od ok. 100 mln lat. Ślady morskiego potwora odnalezione przez naukowców z Uniwersytetu Warszawskiego odnaleziono na obszarze dzisiejszych Gór Świętokrzyskich.

Badacze nie mogli wydobyć skamieliny w tradycyjny sposób. Zamiast klasycznych wykopalisk, przeprowadzili szczegółową dokumentację bezpośrednio w podziemnym korytarzu nieczynnej kopalni.

W przekroju skały wyraźnie widoczne są zęby osadzone w zębodołach, przestrzeń pomiędzy kośćmi przedszczękowymi oraz niewielkie otwory – pozostałości po kanałach nerwowych i naczyniach krwionośnych. Te detale pozwoliły odtworzyć kluczowe elementy budowy anatomicznej zwierzęcia.

Charakterystyczny kształt kości oraz niemal prostokątne korzenie zębów wskazały, że był to przedstawiciel platypterygów – dużych, drapieżnych ichtiozaurów żyjących w kredzie.

Odkryty osobnik mierzył ok. siedmiu metrów i ważył od trzech do pięciu ton. Masywne, tępo zakończone zęby o głęboko zakotwiczonych korzeniach sugerują, że był to potężny drapieżnik zdolny do miażdżenia dużych i twardych ofiar.

Platypteryg był drapieżnikiem szczytowym – odpowiednikiem dzisiejszych orek. Żywił się dużymi kręgowcami i zajmował najwyższy poziom łańcucha pokarmowego. Obecność takiego zwierzęcia świadczyła o bogactwie i stabilności ówczesnych mórz.

Obszar dzisiejszego Annopola pokrywało miliony lat temu ciepłe, płytkie morze, w którym przez długi czas osadzały się szczątki organizmów znoszone przez prądy. W efekcie powstała warstwa wyjątkowo bogata w materiał kopalny, czyniąc to miejsce jednym z ciekawszych stanowisk paleontologicznych w Polsce.

Po II wojnie światowej kopalnię zamknięto – na świecie odkryto znacznie zasobniejsze złoża fosforytów, m.in. w Afryce. Mimo to teren nadal przyciąga badaczy i pasjonatów. Obecnie dawne wyrobiska pełnią funkcję swoistej jaskini odwiedzanej przez speleologów. To właśnie jeden z nich – współautor badań – w 2009 r. dostrzegł w ścianie przekrój przez czaszkę ichtiozaura. Skała, w której zachowała się czaszka, pochodzi z cenomanu – wczesnej części późnej kredy.

W późnym cenomanie doszło do poważnych zmian środowiskowych. Wzmożona aktywność wulkaniczna zwiększyła ilość CO₂ w atmosferze, co doprowadziło do ocieplenia klimatu. Cieplejsza woda słabiej wiąże tlen, dlatego w oceanach pojawiły się rozległe strefy beztlenowe. W takich warunkach szczególnie wrażliwe były duże, wyspecjalizowane drapieżniki.

W tym samym czasie coraz większe znaczenie zaczęły zdobywać bardziej elastyczne ekologicznie rekiny z grupy lamniformów, które potrafiły lepiej przystosować się do zmieniających się warunków. No i stało się, nadszedł kres ichtiozaurów. Odkryty w Annopolu osobnik należał do jednych z ostatnich przedstawicieli swojej linii ewolucyjnej. Możliwe, że był świadkiem schyłku epoki ichtiozaurów.