Jerzy Ziętek jest na Śląsku powszechnie znany i cieszy się raczej dobrą opinią. „Ołowiane dzieci” przenoszą ten ogólnie pozytywy obraz do ogólnopolskiej popkultury. Ale Ziętek, to postać, która budzi również gorące spory, a w jej biografii nie brakuje ciemnych kart.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
„Społeczeństwo województwa śląskiego wzniosło ten pomnik w dwudziestą rocznicę śmierci Jerzego Ziętka, powstańca, wojewody, gospodarza, męża stanu, generała, dla wyrażenia najwyższego uznania temu, który całym życiem służył ludziom i ukochanej ziemi śląskiej” — taki napis widnieje na tablicy dedykacyjnej katowickiego pomnika Ziętka. Nie byłoby w niej nic niezwykłego, gdyby nie to, że Ziętek był komunistycznym dygnitarzem, a pomnik powstał w 2005 roku, 16 lat po końcu systemu, któremu Ziętek służył przez ponad ćwierć wieku po wojnie.
Pomnik Ziętka jest jedynym pomnikiem wysokiego urzędnika z czasów PRL powstałym w III RP w wyniku oddolnej inicjatywy. W ciągu ponad dwudziestu lat przetrwał kilka aktów wandalizmu, drugie rządy PiS i ustawę dekomunizacyjną, której przepisy nakazywały usunąć go ze sfery publicznej. Pomnik uratował prezydent Katowic, Michał Krupa, przekazując go wraz z działką Muzeum Historii Katowic.
Także lokalna pamięć o Ziętku przetrwała ofensywę kolejnych fal antykomunistycznej polityki pamięci. W 1999 r. w plebiscycie „Gazety Wyborczej” na najwybitniejszego Ślązaka XX w. Ziętek zajął drugie miejsce za Wojciechem Korfantym. W 2015 czytelnicy tej samej gazety wybrali go Katowiczaninem 150-lecia. W śląskim panteonie do dziś zajmuje istotne miejsce.
Pomnik Jerzego Ziętka w Parku Powstańców Śląskich w Katowicach
Foto: Andrzej Grygiel / PAP
Ogólnie pozytywny obraz Ziętka powiela też serial „Ołowiane dzieci”. Ziętek w trakcie akcji serialu kończy już powoli karierę wojewody katowickiego. Przedstawiono go jako jedyną postać z komunistycznego aparatu władzy, na której zrozumienie, a nawet pomoc może liczyć główna bohaterka, lekarka walcząca o zdrowie dzieci trutych przez szopienicką hutę. Jakie są źródła tak wyjątkowej pamięci Ziętka na tle innych postaci z komunistycznego aparatu władzy?
Przede wszystkim Ślązak
Na pozytywny wizerunek Ziętka w regionie składają się głównie dwa elementy: jego śląskość i opinia „dobrego gospodarza”. Ziętek faktycznie był Ślązakiem. Przyszedł na świat w Gliwicach, brał udział w postaniach śląskich, choć najpewniej wbrew powojennej propagandzie niekoniecznie odznaczył się jakoś szczególnie udziałem w aktywnych walkach. W II RP związał się z obozem sanacyjnym i zaczął urzędniczą karierę, dochodząc do stanowiska naczelnika maleńkiego Radzionkowa — już wtedy zyskując sobie opinię sprawnego administratora.
W międzywojennej Polsce Ziętek nie ma nic wspólnego z komunizmem, w Radzionkowie rozpędza nawet nielegalny komunistyczny pochód przy pomocy policji. W trakcie wojny trafia jednak do Lwowa, stamtąd zostaje deportowany przez władze radzieckie w głąb ZSRR, pracuje fizycznie, trafia do Armii Berlinga, gdzie zostaje oficerem polityczno-oświatowym. W 1945 r. wraca na Śląsk jako bliski współpracownik budującego struktury komunistycznej władzy w regionie Aleksandra Zawadzkiego.
Ziętek jest dla nowej władzy cenny jako przedstawiciel lokalnej, śląskiej społeczności. Jak komentował to po latach Kazimierz Kutz: „musiał być taki jeden miejscowy prawdziwek, który unaoczniał, że tutejsi do czegoś się nadają. I też mają władzę”. Ziętek sam bardzo świadomie kultywował swój śląski wizerunek, z mieszkańcami regionu rozmawiając po śląsku. Korzystając ze swojej pozycji, starał się pomagać Ślązakom: walczył o łagodniejsze traktowanie osób, które w czasie wojny podpisały volkslistę i o powrót do krajów śląskich górników wywiezionych do ZSRR.
Sanacyjna przeszłość Ziętka budzi przy tym w nowych realiach nieufność. W okresie stalinowskim rozpracowuje go bezpieka. Jego pozycja polityczna stabilizuje się dopiero w czasie odwilży po październiku 1956 r.
Przez prawie cały powojenny okres Ziętek należy do partii, a przez prawie dwie dekady (1964-81) zasiada w Komitecie Centralnym PZPR. Jednak w zbiorowej wyobraźni kojarzony jest głównie z funkcji, jakie pełnił w administracji państwowej: jako wicewojewoda i wojewoda w Katowicach oraz przewodniczący Wojewódzkiej Rady Narodowej w tym mieście.
Wszystko to pozwala pamiętać Ziętka nie jako komunistę rządzącego z nadania partii Śląskiem, ale jako Ślązaka, który niezależnie od ustroju — sanacji czy II RP — starał się zrobić coś dobrego dla swojej lokalnej społeczności. Człowieka, który bez względu na ustrój podejmował się organicznej pracy dla regionu. A przy tym jako postać, której dramatyczna momentami biografia odbija skomplikowaną historię Śląska w XX w.
Dobry gospodarz
Równie ważny jak „śląski” jest „gospodarski” element pamięci o Ziętku. Ziętek jest dobrze pamiętany w regionie, bo jego nazwisko kojarzy się z wielkimi inwestycjami do tej pory służącymi mieszkańcom regionu: Parkiem Śląskim, Spodkiem, katowickim Osiedlem Tysiąclecia, Stadionem Śląskim, Centrum Reumatologii, Ortopedii i Rehabilitacji w Ustroniu i całą uzdrowiskową infrastrukturą w tym mieście, Uniwersytetem Śląskim, o którego powstanie zabiegał.
W czasach Ziętka wydobywany na Śląsku węgiel był „czarnym złotem” gospodarki PRL, jednym z głównych towarów eksportowych Polski Ludowej — trudno więc spodziewać by produkujący go region się nie rozwijał. Ziętek pamiętany jest jednak jako ktoś, kto wykorzystując swoją pozycję w ówczesnym systemie i umiejętność „załatwiania” różnych spraw często na granicy przepisów walczył o to, by jak najwięcej wytwarzanego na Śląsku bogactwa pozostawało w regionie. Jako ktoś, to dbał, by rozwojowi ciężkiego przemysłu towarzyszył rozwój przestrzeni i instytucji. Miejsc, w których Ślązacy mogliby spędzać wolny czas, odpoczywać, rozwijać się kulturalnie, edukacyjnie czy sportowo.
Polityka PRL wobec Śląska wiązała się ze znacznymi kosztami ekologicznymi i zdrowotnymi, gospodarka oparta na węglu z wielkiego atutu regionu zmieniła się też po transformacji w problem do rozwiązania. Jednocześnie zbudowana w okresie „węglowego prosperity” infrastruktura ciągle służy mieszkańcom regionu i buduje dobrą pamięć jego „gospodarza”. Ziętkowi pomaga przy tym to, że przestał kierować województwem w połowie lat 70. Nie kojarzy się dzięki temu z czasami, gdy „cud gospodarczy” pierwszej połowy dekady Gierka kończy się kryzysem końca lat 70., a później zapaścią lat 80.
Dobra pamięć się utrwali?
Dyskusja nad biografią Ziętka wróciła przy okazji ustawy dekomunizacyjnej z 2016 r. Zwolennicy usunięcia pomnika byłego wojewody z przestrzeni publicznej argumentowali, że niezależnie od administracyjnych talentów, był on częścią komunistycznego systemu. Systemu opartego na ideach sprzecznych z zasadami wolności i demokracji, w dodatku działającego w warunkach tylko częściowej suwerenności. I jako człowiek tamtego ustroju tolerował jego zbrodnie, siłowe utrwalanie „władzy ludowej” na Śląsku w okresie powojennym, a w niektórych represyjnych działaniach — jak zmuszenie do opuszczenia Śląska ówczesnych biskupów katowickich w 1952 r. — uczestniczył osobiście.
Rok 1967, wojewódzka konferencja sprawozdawczo-wyborcza PZPR w Katowicach. Stoją Jerzy Ziętek, I sekretarz KC PZPR Władysław Gomułka i ówczesny I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach Edward Gierek
Foto: PAP/CAF
Gdy w 2018 r., dzięki zmianie frontu w śląskim sejmiku przez radnego Wojciecha Kałużę, PiS przejął władzę w województwie śląskim, zaczął się proces usuwania imienia Ziętka z nazw instytucji, którym patronował, na czele z Parkiem Śląskim. Po kolejnych wyborach lokalnych w 2024 r. proces ten został jednak odwrócony. Nowy marszałek województwa, Wojciech Saługa z KO zapowiedział wtedy: „Co by o generale, wojewodzie Jerzym Ziętku nie mówić, to nie można mu odebrać zasług. Przywrócimy mu szacunek i pamięć — wróci normalność”. I faktycznie Ziętek wrócił jako oficjalny patron Parku Śląskiego, choć jednocześnie w komunikacji instytucja ta funkcjonuje głównie jako Tauron Park Śląski — komunistyczny patron ustępuje miejsca komercyjnemu sponsorowi.
Doktor Bogusław Tracz z katowickiego IPN — jeden z głównych autorów publikacji wydanej w 2017 r. przez Instytut, zbierającej argumenty za dekomunizacją Ziętka — stawiał tezę, że za lokalna pamięć o Ziętku wynika z konformizmu śląskich elit. Przed 1989 r.były one upartyjnione w znacznie większym stopniu niż w innych regionach Polski i czcząc pamięć Ziętka, usprawiedliwiają w ten sposób swoje postawy z czasów PRL. Nawet jeśli jest w tym jakaś część prawdy, to jednocześnie pamięć Ziętka znajduje realne oddolne poparcie nie tylko wśród lokalnych elit. Przywracający Ziętka do przestrzeni publicznej marszałek Saługa miał 19 lat, gdy upadał PRL, a politycznej kariery w III RP nie zaczynał w żadnej z postkomunistycznej partii, tylko w Unii Polityki Realnej.
„Ołowiane dzieci” przenoszą ten ogólnie pozytywy obraz Ziętka do ogólnopolskiej popkultury. Wcześniej w jeszcze bardziej pozytywnym świetle — jako ojcowską figurę dobrotliwej patriarchalnej władzy — przedstawiał go film „Gwiazdy” Jana Kidawy-Błońskiego, historia piłkarza Górnika Zabrze Jana Banasia.
Czy mit Ziętka, „Jorga”, jak popularnie nazywany jest w regionie, utrwali się na stałe? Czy zostanie zapamiętany głównie jako dobry gospodarz, Ślązaka próbujący odnaleźć się pod czerwoną władzą i wywalczyć jak najwięcej w takich realiach, w jakich przyszło mu działać? Czy też im więcej czasu będzie mijać od czasów Ziętka, tym bardziej jego pamięć będzie osuwać się w zapomnienie? Przyszłej pamięci nie sposób dziś przewidzieć, ale na pewno Ziętek zajmuje dziś wyjątkową postać wśród wysokich urzędników PRL — nawet jeśli jego pamięć jest tylko lokalna.