Tajemnica słynnego pisarza. Zdjęcia, które robił dzieciom, do dziś budzą emocje

Newsweek: „Alicja w Krainie Czarów” powstała w czasach wiktoriańskiej Anglii. Bardzo specyficznych, gdy restrykcyjna moralność i rewolucja naukowa mieszały się z uwielbieniem dla fantastyki i dziecięcej niewinności. Jak Lewis Carroll łączył to w swoim życiu?

Robert Douglas-Fairhurst: Mam wrażenie, że mieszkały w nim dwie osoby. Jedna to Charles Lutwidge Dodgson (bo tak brzmiało jego prawdziwe imię i nazwisko), nieco spięty oksfordzki matematyk, działający zgodnie z planem, poukładany i poważny. Druga to Lewis Carroll, tryskający życiem pisarz, z przyjaznym nastawieniem do otoczenia, skory do żartów i kochający absurd. „Alicja…” to w pewnym sensie dyskusja między dwoma stronami jego osobowości. Jednocześnie taka debata odbywała się w kulturze. To wtedy popularność zyskały limeryki, wiersze operujące nonsensem, a w mainstream­owych czasopismach pojawiły opowieści graficzne. Co nie przeszkadzało z powagą analizować „O powstaniu gatunków” Karola Darwina. I chyba właśnie to, że Carrollowi udało się oddać tę walkę w „Alicji w Krainie Czarów”, zagwarantowało jemu i jego książce ponadczasowy sukces.

Główną bohaterką uczynił małą dziewczynkę. To chyba nie było wówczas typowe?

— W literaturze dla dorosłych kobiece bohaterki już się pojawiały — można tu przywołać „Dziwne losy Jane Eyre” czy „Wichrowe wzgórza”. Ale w książkach dla dzieci dziewczynki nie grały pierwszych skrzypiec, zwykle były jedną z wielu postaci w rodzeństwie albo siostrą głównego bohatera. Z Alicją było inaczej. Dzięki ilustracjom rysownika Johna Tenniela wyglądała jak typowa wiktoriańska dziewczynka z klasy średniej: nosiła sukienkę z bufiastymi rękawami i obowiązkowym białym fartuszkiem, a włosy spięła opaską. Carroll wziął tę znajomą figurę i umieścił ją w zupełnie obcym świecie, wykrzywił i przełamał konwencję. To właśnie ta mieszanka swojskości i obcości dała efekt komiczny i świeży.

Inspiracją stało się prawdziwe dziecko — Alice Liddell. Kim była?

— Carroll znał całą rodzinę Liddellów bardzo dobrze — ojciec, Henry, był dziekanem Christ Church College w Oksfordzie, gdzie on pracował jako wykładowca matematyki. Z dziećmi Henry’ego — Loriną, Alice i Edith — chodził na spacery, wymyślał im gry, często je fotografował. 4 lipca 1862 r., podczas wycieczki łódką po Tamizie z trzema dziewczynkami i kolegą, Carroll zaczął wymyślać i opowiadać historię o dziewczynce, która wpadła do króliczej nory. Alice Liddell, wówczas 10-letnia, miała poprosić go, by ją spisał. Tak narodziła się „Alicja w Krainie Czarów”.

Carroll mógł bohaterką uczynić którąkolwiek z sióstr, ale wybrał właśnie Alice — była ładna, energiczna, miała poczucie humoru i temperament przywódczyni. Uwielbiała nonsens, przebieranki i teatralne zabawy. Jej charakter doskonale widać w „Po drugiej stronie lustra”, gdzie Carroll zamienia ją w królową — symbolicznie oddając jej skłonność do przejmowania kontroli.

Jednocześnie literacka Alicja nie jest wiernym portretem Alice Liddell. W ilustracjach Johna Tenniela ma jasne włosy i bardziej przypomina prerafaelicką muzę niż realną Alicję z ciemnymi, krótko przystrzyżonymi włosami. Carroll zbudował więc postać, która wyrasta z realnego pierwowzoru, ale łączy go z artystycznymi konwencjami epoki i własnymi dziecięcymi wspomnieniami. Dzięki temu Alicja stała się kimś więcej niż tylko odbiciem jednej dziewczynki — stała się figurą dzieciństwa w ogóle.

Jak Alice Liddell przyjęła, że stała się inspiracją dla tak ponadczasowej opowieści?

— Gdy dorosła, wyszła za mąż za Reginalda Hargreavesa i przeprowadziła się do jego rodzinnej posiadłości w Hampshire. W liście, który wtedy napisała do współmałżonka, żartowała, że „Kraina Czarów w końcu stała się dla Alicji rzeczywistością”. To pokazuje, że potrafiła z dystansem i humorem traktować swoją literacką tożsamość. Z biegiem lat rósł jednak ciężar tej roli. Kiedy pojechała do Nowego Jorku na obchody 70-lecia powstania książki, reporterzy traktowali ją tak, jakby wciąż była małą dziewczynką. Wyznała wtedy synowi, że ma tego dość. Jednocześnie nie ukrywała, że na tej popularności zarabiała. Z czasem właściwie utrzymywała się ze sprzedaży pamiątek i autografów: była wdową i matką, która straciła dwójkę z trójki dzieci w I wojnie światowej, a jednocześnie czuła, że musi odgrywać uroczą 10-latkę.

Jak wspominała relację z Carrollem?

— Wiemy o tym niewiele, bo w jego dziennikach fragmenty o ich stosunkach zostały wycięte, a listów Alice zachowało się mało. Wiadomo natomiast, że Carroll często ją fotografował. I te zdjęcia — od wczesnego dzieciństwa aż po młodzieńcze lata — to jeden z dowodów na intensywność ich relacji. Ostatnia fotografia, którą jej zrobił, gdy miała 18 lat, pokazuje znudzoną, dystyngowaną pannę z wyższych sfer. W dorosłym życiu była osobą raczej konwencjonalną. Uwielbiała być nazywana lady Hargreaves, choć formalnie nie przysługiwał jej tytuł. Nie stała się dorosłą wersją literackiej Alicji, raczej typową przedstawicielką klasy średniej. I właśnie dlatego książki są tak ważne — bo w nich Carroll zatrzymał coś, co w realnym życiu zniknęło. Virginia Woolf pięknie napisała, że to jedyne książki, w których dorosły znów staje się dzieckiem. One otwierają drzwi do Krainy Czarów — trzeba tylko umieć się „zmniejszyć”, by przez nie przejść.

Powiedział pan o zdjęciach. Carroll fotografował nie tylko Alice, ale też inne dzieci. Zdarzało się, że nago lub w dwuznacznych pozach.

— Po śmierci Carrolla tygodnik „Punch” opisał go jako „miłośnika dzieci” — w sensie dosłownym, nie ironicznym. Fotografował wiele osób, nie tylko dzieci, choć to właśnie zdjęcia najmłodszych budzą dziś najwięcej emocji. Część negatywów zniszczył, inne przechowywał w specjalnym pudełku z napisem: „Niech zło spotka tego, kto źle o tym pomyśli”. To była deklaracja niewinności — ale przecież naprawdę niewinny nie musi się tłumaczyć. Widać tu jego wewnętrzną sprzeczność: z jednej strony chciał uchwycić wizję dziecięcej czystości, z drugiej sięgał po artystyczne konwencje dorosłego aktu. Efekt bywał niepokojący.

Trzeba jednak pamiętać, że mówimy o XIX w. Pozycja dzieci była niepewna i wciąż negocjowana. Z jednej strony pracowały siedem dni w tygodniu w fabrykach, z drugiej — stawały się dla dorosłych figurą niewinności, na które można było projektować własne tęsknoty. Charles Dickens wielokrotnie uśmiercał swoich dziecięcych bohaterów, bo byli „zbyt dobrzy”, by przetrwać w świecie dorosłych. Carroll też próbował zatrzymać Alicję w dzieciństwie. W „Po drugiej stronie lustra” minęły lata, a ona postarzała się zaledwie o pół roku. W literaturze czas mógł płynąć inaczej niż w życiu, tak jak w fotografii. Alicja w jego książkach i na zdjęciach staje się więc „dzieckiem ze snu” — takim, które nigdy nie ­dorośnie.

Krążyły pogłoski, że był zakochany w Alice…

— Nie ma na to dowodów. Carroll nigdy się nie ożenił i nie znamy żadnego jego potwierdzonego związku. Wokół jego życia uczuciowego narosło mnóstwo spekulacji — jedni twierdzili, że mógł być zakochany właśnie w Alice albo w jej starszej siostrze, inni odnajdują ślady fascynacji jedną z dorosłych kobiet, z którą korespondował. Był człowiekiem bardzo powściągliwym, nieśmiałym, związanym z Kościołem anglikańskim, dla którego celibat uchodził za cnotę. W rezultacie pozostał samotnikiem — i może właśnie dlatego tak wiele z jego energii i uczuć znalazło ujście nie w relacjach, lecz w literaturze.

Były też inne mity. Mówiło się chociażby, że mógł być znanym mordercą — Kubą Rozpruwaczem…

— Ten domysł został rzucony wiele lat po jego śmierci, na fali zainteresowania tym, jak mało naprawdę o nim wiemy. I to jest właśnie źródło większości mitów: Carroll był człowiekiem skrytym, nie zostawiał po sobie zbyt wielu emocjonalnych świadectw, a część jego dzienników została zniszczona. Taka pustka aż prosi się o wypełnienie. Dlatego jedni widzieli w nim nieszkodliwego dziwaka, inni niebezpiecznego pedofila, jeszcze inni samotnika ukrywającego wielką tajemnicę. W rzeczywistości był, jak sam pisał, „istotą o bardzo mieszanych motywach”. Co sprawia, że łatwo traktować go jak rodzaj lustra: każdy widzi w nim to, co chce zobaczyć.

W latach 60. rozkwitała fascynacja psychodelikami. Artyści i muzycy widzieli w „Alicji…” opowieść o przekraczaniu granic percepcji i odkrywaniu nowych światów. Amerykański zespół Jefferson Airplane nagrał słynne „White Rabbit”, The Beatles w „I Am the Walrus” wykorzystali postać Carrolla, a jego podobizna trafiła nawet na okładkę „Sgt. Pepper’s Lonely Hearts Club Band”. To ciekawe, bo nie ma żadnych dowodów, że on sam eksperymentował z narkotykami. Ale może właśnie dlatego stał się dla nich atrakcyjny: był pisarzem, który potrafił przekazać doświadczenia graniczne, dziwność i dezorientację, bez wspomagania się substancjami. Jego książki dawały język i obrazy dla całego pokolenia, które chciało zakwestionować ustalony porządek świata.

Powstało też mnóstwo reinterpretacji „Alicji w Krainie Czarów”.

— Carroll stworzył historię, która od samego początku była otwarta na kolejne odczytania. W XX w. mieliśmy Walta Disneya i jego bajkę animowaną, która nadała postaciom nową, bardzo kolorową i przystępną formę. Później Tim Burton sięgnął po „Alicję…”, tworząc własną, mroczną i gotycką wizję. Każda z tych wersji odciska swój ślad na zbiorowej wyobraźni.

To samo dotyczy symboli: Biały Królik, Szalony Kapelusznik czy Kot z Cheshire funkcjonują dziś niemal jak osobne ikony, pojawiają się na koszulkach, plakatach, w reklamach. Można powiedzieć, że Alicja stała się czymś w rodzaju marki globalnej — rozpoznawalnej nawet dla osób, które nigdy nie przeczytały książki.

Jak pan myśli, jak czułby się Carroll, widząc to wszystko?

— Był perfekcjonistą i bardzo pilnował szczegółów — na przykład poprawiał ilustracje Tenniela, gdy nie zgadzały się z jego wyobrażeniem. Prawdopodobnie więc część współczesnych wersji uznałby za zbyt dalekie od oryginału. Ale jednocześnie miał ogromne poczucie humoru i lubił, kiedy jego żarty były powtarzane i przekształcane.

Skąd wziął się właściwie jego pseudonim?

— Wymyślił go na potrzeby magazynu „The Train”, gdzie w 1856 r. opublikował pierwsze opowiadanie. Uznał, że nie wypada podpisywać go tak samo jak poważnych prac matematycznych, które pisał na Oksfordzie. Zaczął więc bawić się słowami: „Lutwidge” przełożył na łacinę jako „Ludovicus”, potem na angielski jako „Lewis”. „Charles” stał się „Carolusem”, a następnie „Carrollem”. Tak narodził się Lewis Carroll — imię, które pozwoliło mu oddzielić świat logiki od świata fantazji. I może dlatego właśnie do dziś pamiętamy nie tyle matematyka Dodgsona, ile pisarza Carrolla — bo to literacka maska okazała się prawdziwsza od twarzy, którą nosił na co dzień.

Robert Douglas-Fairhurst — profesor literatury angielskiej w Magdalen College na Uniwersytecie Oksfordzkim, a także członek Królewskiego Towarzystwa Literackiego. Autor książki „Lewis Carroll w Krainie Czarów. Prawdziwa biografia Alicji”