— Jeśli groźba Donalda Trumpa się ziści, reżim, który już dopuścił się masakry wobec własnych obywateli, najprawdopodobniej będzie jeszcze bardziej agresywny — mówi „Newsweekowi” Ali Vaez z międzynarodowego think tanku International Crisis Group. Amerykańskie wojsko zdecydowało się na rozmieszczenie swoich sił w kluczowych punktach dookoła Iranu. Na Bliskim Wschodzie narastają obawy przed wybuchem kolejnego konfliktu zbrojnego.
Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
— Czas się kończy! — zapowiedział prezydent Donald Trump, ostrzegając Teheran przed „o wiele gorszym atakiem” niż uderzenie USA na irańskie bazy nuklearne zeszłego lata. W odpowiedzi urzędnicy z Teheranu oświadczyli, że „trzymają palec na spuście” i ostrzegli Trumpa, że w ten sposób może rozpocząć wojnę, której skutków nie będzie w stanie kontrolować.
— Reżim Islamskiej Republiki działa obecnie w przekonaniu, że wojna może wybuchnąć w każdej chwili — mówi „Newsweekowi” Hamidreza Azizi, ekspert od spraw Iranu z think tanku SWP Berlin.
Amerykańskie wojsko zbliża się do Iranu
W poniedziałek lotniskowiec USS Abraham Lincoln wypłynął na wody Oceanu Indyjskiego. Oficjalnym powodem są planowane manewry, jednak jego obecność na oceanie oznacza, że amerykańskie siły znalazły się znacznie bliżej Iranu, jednocześnie będąć w stanie bronić sojuszników w regionie przed ewentualnym odwetem.
Trump rozważa uderzenie w dowódców i instytucje, które uznaje za odpowiedzialne za brutalną rozprawę irańskiego reżimu z uczestnikami antyrządowych demonstracji, które zaczęły się pod koniec ubiegłego roku. Według organizacji zajmujących się prawami człowieka zginęło w nich co najmniej 6 tys. osób. Analitycy twierdzą, że USA mogłyby przeprowadzić precyzyjne ataki na zasoby wojskowe należące do Korpusu Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC) lub na budynki rządowe.
Odpowiedź Iranu może być drastyczna
Choć Stany Zjednoczone dysponują nieporównywalnie większym potencjałem militarnym, Islamska Republika mogłaby odpowiedzieć na atak, wykorzystując swoje arsenały rakiet balistycznych i dronów, by uderzyć w amerykańskie obiekty w rejonie Zatoki Perskiej, zwłaszcza w Bahrajnie i Katarze.
Państwa zatoki, w których znajdują się amerykańskie bazy, obawiają się, że to one mogą stać się pierwszymi celami odwetu — zarówno irańskich rakiet, jak i dronów sprzymierzonych z Teheranem Huti w Jemenie. Kiedy w czerwcu 2025 r. USA i Izrael uderzyły na Iran, Teheran odpowiedział atakami na amerykańską bazę lotniczą w Katarze. W ostatnich tygodniach USA ewakuowały stamtąd swoje wojska, przewidując możliwe działania odwetowe.
Arabia Saudyjska, Katar, Oman i Egipt zaapelowały do Waszyngtonu o powstrzymanie się od działań militarnych wobec Iranu. Następca tronu Arabii Saudyjskiej Mohammed bin Salman zapowiedział, że nie pozwoli na wykorzystanie saudyjskiej przestrzeni powietrznej ani terytorium przez siły amerykańskie w celach ataku.
Trump zapowiada pomoc dla protestujących
Według niektórych komentatorów amerykańskie uderzenie na irańskie cele mogłoby dodać odwagi protestującym, którzy już wcześniej domagali się zmian po długotrwałym okresie trudności gospodarczych. Na początku tego roku Trump namawiał ich do dalszych manifestacji i przejęcia kontroli nad instytucjami, zapowiadając „nadchodzącą pomoc”. Zaledwie dwa tygodnie później amerykańskie wojsko rozmieściło lotniskowiec i myśliwce w rejonie Zatoki Perskiej.
Jednak według arabskich i zachodnich przywódców amerykański atak mógłby osłabić ruch protestacyjny — ruch, który doświadczył najkrwawszej pacyfikacji ze strony władz od czasów rewolucji islamskiej w 1979 r. Organizacje praw człowieka śledzące liczbę ofiar podają, że w pierwszym tygodniu stycznia rząd zabił ok. 6 tys. demonstrantów. Władze Iranu jako oficjalną liczbę podały ok. 3 tys. ofiar śmiertelnych.
— Każdy atak USA może doprowadzić do jeszcze większej przemocy ze strony reżimu — ocenia w rozmowie z „Newsweekiem” Ali Vaez, dyrektor Iran Project w International Crisis Group, globalnym thin tanku, z którego analiz korzystają naukowcy i decydenci. — Reżim, który dopuścił się masakry wobec własnych obywateli pod groźbą zagranicznej interwencji militarnej, najprawdopodobniej będzie jeszcze bardziej agresywny, jeśli ta groźba się ziści.
Według niego Teheran może dojść do wniosku, że dotychczasowa powściągliwość jedynie ośmieliła USA i Izrael do eskalacji. Dlatego każda kinetyczna akcja — bez względu na skalę — może zostać potraktowana jako powód do nieproporcjonalnego odwetu.
— W związku z tym, nawet ograniczone uderzenie ze strony Stanów Zjednoczonych może doprowadzić do otwartej konfrontacji lub regionalnej pożogi — podkreśla Vaez.
Kto tak naprawdę rządzi Iranem?
Po izraelskich atakach w czerwcu ubiegłego roku, podczas których zginęła znaczna część najwyższego kierownictwa Iranu, najwyższy przywódca Ali Chamenei nie uczestniczy już w bieżącym zarządzaniu państwem. Według informacji Reutersa stery przejęły osoby związane z Korpusem Strażników Rewolucji Islamskiej (IRGC), w tym główny doradca Ali Larijani.
Jednak regionalni dyplomaci, na których powołuje się Reuters, obawiają się, że ze skoro nie ma wyraźnego następcy dla wiekowego Chameneiego, lukę tę może zająć IRGC, zacieśniając w ten sposób twardą linię władzy w Teheranie i zaostrzając konflikt nuklearny z Zachodem.
— Wszystko, co pozostanie, najprawdopodobniej szybko skostnieje — mówi „Newsweekowi” Behnam ben Taleblu, dyrektor programu ds. Iranu w Foundation for Defense of Democracies (FDD). — Pytania o to, na ile 86-letni człowiek jest w stanie zarządzać strategiczną rywalizacją z dwoma konwencjonalnymi supermocarstwami, pojawiały się jeszcze przed 12-dniową wojną z Izraelem.
Po śmierci Chamaneia potencjalnym następcą może być jego syn Modżtaba Chamenei lub inni duchowni. Wśród celów USA znajdują się także wojskowi i politcy, w tym członkowie Najwyższej Rady Bezpieczeństwa Narodowego (SNSC) oraz Rady Obrony.
— Administracja Trumpa mówi o konieczności zmiany przywództwa w Iranie, ale trudno mi zrozumieć, dlaczego ich priorytetem nie jest to, by zakończyć etap historii, w którym kraj ten jest Islamską Republiką — powiedział ben Taleblu.
Możliwość porozumienia między Teheranem a USA
Konfrontacyjna postawa Trumpa może być próbą wywarcia presji na irańskich urzędnikach, aby ci zasiedli do rozmów. Prezydent podkreślał szansę na bliżej nieokreślone porozumienie z Teheranem.
Jak wyjaśnia Hamidreza Azizi, problem polega jednak na tym, że Irańczycy chcą ograniczenia negocjacji wyłącznie do programu nuklearnego, natomiast USA dążą do poruszenia także takich kwestii jak irańskie rakiety balistyczne i wsparcie dla tzw. osi oporu.
— Perspektywa rychłej wojny lub kampanii militarnej ze strony Stanów Zjednoczonych jest traktowana przez irańskich decydentów bardzo poważnie, ale jednocześnie próbują oni znaleźć sposób na opóźnienie tego scenariusza — mówi „Newsweekowi” Azizi. — Prezentowanie siebie jako otwartych na rozmowy to częściowo próba zyskania na czasie lub też przerzucenia winy za ewentualną eskalację na USA.
Tekst opublikowany w amerykańskim „Newsweeku”. Tytuł, lead i śródtytuły od redakcji „Newsweek Polska”.