W Ameryce bez przerwy pytali, ile Polaków kosztował ten film. „Nie mogli uwierzyć”

Portret Łodzi w „Ziemi Obiecanej”

„Ziemia obiecana” to opowieść o trzech przyjaciołach, którzy na przełomie XIX i XX w. chcą się wzbogacić, zakładając fabrykę włókienniczą. Ich poczynania nie są jednak w smak konkurencji. Karol Borowiecki – w tej roli Daniel Olbrychski – jest polskim szlachcicem, Maks Baum (Andrzej Seweryn) niemieckim technikiem włókiennikiem, a Moryc Welt (Wojciech Pszoniak) żydowskim pośrednikiem i finansistą. „Ja nie mam nic, ty nie masz nic, on nie ma nic. To razem mamy w sam raz tyle, żeby zbudować wielką fabrykę!” – przyznają wspólnie.

W stosunku do literackiego pierwowzoru Wajda wprowadził w akcji filmu kilka zmian. Zachował portret przemysłowej Łodzi z powieści, ale złagodził antysemicką wymowę utworu literackiego. Nie uchroniło to „Ziemi obiecanej” przed krytyką ze strony amerykańskich Żydów, którzy nie dopuścili produkcji do dystrybucji kinowej m.in. w Nowym Jorku i Los Angeles. Choć „Ziemia obiecana” dostała nominację do Oscara, to opinia „New Yorker Films”, że „film podatny jest na antysemickie odczytania”, przekreśliła jego szansę na szersze dotarcie w Ameryce. Wajda nie ustrzegł się krytyki też w Polsce. Zarzucano mu, że znacząco zmienił treść i zakończenie książki.

Trudna miłość Wajdy

Wajda – jak sam przyznawał – nie był ani fanem Reymonta, ani Łodzi, choć w tym mieście studiował. – Kiedy chodziłem do szkoły filmowej, Łódź nie była miastem, które ukochałem – mówił. – Jak tylko nadarzała się okazja, uciekałem stąd. Kiedy zdecydowałem się robić ten film, musiałem znaleźć swój stosunek do Łodzi (…). Z jednej strony nigdy specjalnie się nie zakochałem w Łodzi, z drugiej robię film o Łodzi. Pierwszy raz wszedłem do tych fabryk i zrozumiałem, jak to ciężka, trudna praca. Często na tych samych, starych maszynach – wspominał w jednym z wywiadów.

Podkreślał, że „Ziemia obiecana” była „jednym z najtrudniejszych, a może najtrudniejszym filmem, jaki realizował”. Trudność wynikała z tego, że głównym motywem nie byli bohaterowie, lecz obraz całego miasta – ośrodka różnorodnego, wielonarodowościowego, który z małej wsi przeobraził się w jeden z najbardziej uprzemysłowionych punktów na polskich ziemiach pod rosyjskim zaborem.

Siła „Ziemi obiecanej”

Geniusz Wajdy polegał na tym, że utrwalił miasto, którego już nie ma. – Zdjęcia w filmie przedstawiają autentyczną Łódź. Nie ma tam ani jednej dekoracji, ani jednego miejsca, które nie byłoby właśnie tym miejscem w Łodzi. Fabryki w fabrykach, pałace w pałacach, warsztaty w warsztatach i tak dalej. To wszystko jest rekonstrukcją nie dlatego, żeby wpadać w jakiś obłęd zależności, ale dlatego, że za tym naprawdę się coś kryje – tłumaczył.

W „Ziemi obiecanej” „grało” kilkadziesiąt miejskich lokacji, a przy kręceniu scen pracowały równocześnie trzy ekipy filmowe. Ostatecznie koszt produkcji wyniósł astronomiczną kwotę 30 mln ówczesnych złotych, przy standardowych budżetach filmów fabularnych w tym okresie wahających się między 6 a 8 mln zł. – W Ameryce bez przerwy nas pytali, ile kosztował ten film, jak to zrobiliśmy, że odtworzyliśmy świat wyjęty żywcem z XIX w. Nie mogli uwierzyć, że fabryki, pałace, domy, ulice są prawdziwe, że to jest prawdziwe miasto. „Ziemia obiecana” ma wartość dokumentalną i w tym tkwi siła tego filmu, któreś z kolei pokolenie młodych ludzi ogląda i nadal się nim zachwyca – mówił Wojciech Pszoniak w wywiadzie udzielonym „Gazecie Wyborczej”.

Podobnego zdania jest Daniel Olbrychski. – Mieliśmy szczęście, że te hale i fabryki jeszcze funkcjonowały – maszyny z końca XIX w. wciąż pracowały. Przebraliśmy pracujące w nich kobiety w stroje z XIX w. Dzisiaj Piotrkowską i inne ulice trzeba by porządnie adaptować, a wtedy myśmy wchodzili w żywą dekorację.

„Ziemia Obiecana” i łódzkie pałace

Twórcy Szlaku Dziedzictwa Filmowego Łodzi dokładnie „rozpracowali” łódzkie plenery, które zagrały w „Ziemi obiecanej”. I tak już w pierwszych filmowych scenach, kiedy robotnicy idą do fabryki, widzimy dzisiejszą Manufakturę, a kiedyś fabrykę Izraela Poznańskiego. Wiele zdjęć powstało w pałacu rodziny Poznańskich przy ul. Ogrodowej. Ten dwukondygnacyjny gmach był kiedyś rezydencją potężnego żydowskiego przedsiębiorcy Izraela Kalmanowicza Poznańskiego, zaliczanego razem z Ludwikiem Geyerem i Karolem Scheiblerem do trzech łódzkich „królów bawełny”. Budowa pałacu trwała kilkanaście lat. Ostatecznie powstał budynek eklektyczny, który łączy w sobie elementy neobarokowe i neorenesansowe, a także motywy charakterystyczne dla innych kierunków architektury europejskiej.

Miejska legenda głosi, że gdy jeden z architektów zapytał Poznańskiego, w jakim stylu ma być zbudowany pałac, ten miał mu odpowiedzieć: „Jak to w jakim? Mnie stać na wszystkie”. I tak powstała rezydencja, którą łodzianie nazywali „małym Luwrem”. Jego właściciel był postacią, która w dawnej Łodzi wręcz obrosła legendami. Mówiono, że w podziemiach swojej fabryki posiada fałszywą mennicę bijącą carskie ruble. A także, że podłogę swojego pałacu chciał wyłożyć złotymi rublówkami i nawet wystąpił do cara o oficjalną zgodę. Poznański zbudował swój pałac tuż obok fabryki. Wtedy zresztą niemal wszystkie rezydencje powstawały przy zakładach przemysłowych. Miało to znaczenie praktyczne – nawet gdy fabrykant był w domu, słyszał szum maszyn i wiedział, że zakład pracuje.

W „Ziemi obiecanej” możemy też oglądać pałac Roberta Schweikerta przy ul. Piotrkowskiej. To niewielki, neobarokowy, wolnostojący gmach z reprezentacyjnym dziedzińcem, który wytyczony jest przez usytuowane po bokach budynki gospodarcze i ograniczony żeliwnym ogrodzeniem z bramami. W czasie II wojny światowej mieścił się tam niemiecki bank, a po 1945 r. kolejno siedziby: PPR, ZHP i ZSMP. Pałac poddano renowacji i od 1993 r. znajduje się w nim Instytut Europejski. Reprezentacyjny hol oraz charakterystyczne schody prowadzące na piętro w „Ziemi obiecanej” „zagrały” m.in. zejście do restauracji.

Przy placu Zwycięstwa 1 znajduje się z kolei inny okazały pałac – Karola Scheiblera, a zaraz obok olbrzymi kompleks jego fabryki. Scheibler był niemieckim przedsiębiorcą, który w branży włókienniczej nie miał sobie równych w całym Imperium Rosyjskim. Inwestował w nowinki techniczne, a większość maszyn i chemikaliów oraz amerykańską bawełnę sprowadzał z Liverpoolu, Bremy i Hamburga. Wnętrza fabryki wielokrotnie służyły jako plany filmowe. Po raz pierwszy na ekranie pojawiły się w czarno-białym filmie z 1967 r. „Pałace ziemi obiecanej”, a także w „Stawce większej niż życie” czy „Vabanku”. Z kolei w filmie Wajdy pałac Scheiblera, w którym notabene dziś znajduje się Muzeum Kinematografii, posłużył jako mieszkanie fabrykanta Müllera – postaci granej przez Franciszka Pieczkę. Wnętrza możemy podziwiać m.in., gdy Müller oprowadza Karola po swoim pełnym przepychu pałacu, a także w finałowej scenie filmu, kiedy Borowiecki wydaje przyjęcie, podczas którego łódzcy przemysłowcy obserwują strajkujących robotników i podejmują decyzję o użyciu przeciwko nim broni.