Wyobrażamy sobie szlachciurę z sumiastym wąsem, który wydąwszy pękaty brzuch, niełacno skrywany pod długim i barwnym kontuszem, władczo dogląda pracy swych poddanych. Takie, bądź co bądź satyryczne ryciny z epoki, mają z rzeczywistością tyle wspólnego, co koń z koniakiem.
- Więcej ciekawych historii przeczytasz na stronie głównej „Newsweeka”
Dziękujemy, że jesteś z nami!
Foto: Newsweek
Hasło „szlachta nie pracuje” to nieudana próba magii sprawczej. W rzeczywistości większość szlachty dosłownie orze jak może. I nie jest to jedynie szermowanie szablą na stepie albo językiem na sejmiku. Szkopuł tkwi w tym, że pracę umysłową nie rozumiano w ten sam sposób co pracę fizyczną. Niegodne jest sarmaty rozrzucanie obornika w polu za swą rozklekotaną zagrodą, więc tym pysznił się przed gmachem Historii nie będzie. Nie obce wielu szlachcicom są jednak zajęcia plebejuszy. Zwłaszcza jak się ma zaledwie jednego poddanego albo wcale. Ale faktycznie, szlachcic nie pracuje. On rolnictwem, rzemiosłem czy handlem się „bawi”. Zabawą też nazwie udział w wojnach, a ziemianin określi tak administrowanie wsią czy udział w życiu publicznym.
Czasem odsłoni się przed nami prawdziwa natura minionego świata, jak to jest w przypadku pana Antoniego Franciszka Gostkowskiego z Cergowej, który gorzkie słowa składa do testamentu: „ja ani z ojca, ani z matki i z żon żadnej fortuny nie miałem i nie mam, tylko z jednej krwawej pracy mojej”. Dobrze widać stres i „ucisk” ludności szlacheckiej na przykładzie jakże licznych dzierżawców i administratorów dóbr ziemskich. Ci żyją między młotem a kowadłem, między dziedzicem a gromadą chłopską. Źle oceniany, niedobry i nielubiany dzierżawca obrywa z obu stron jak przysłowiowy chłopiec do bicia. Traci zęby zdzielony cepem, kiedy stojąc nad pracownikami, nazbyt sumiennie wymaga robocizn w polu. Jest zrzucany z konia, grozi mu się pistoletem przystawionym do głowy, bije się go pod karczmą do nieprzytomności. Może się potem pojedynkować na pióra podczas procesów w sądzie grodzkim naprzeciw właścicielowi wsi. Zanim proces się skończy, zatłuką go w lesie sprzymierzeni ze swym dziedzicem poddani.
Wstaje pierwszy, idzie spać ostatni? Tak wyglądało życie polskiej szlachty
Chociaż szlachcic-dzierżawca czy szlachcic-administrator wstaje przed słońcem pierwszy we wsi, a pójdzie spać ostatni, kiedy już po stokroć przekona się, że wszystko pozamykane i pochowane, a między domostwa wyszli już poddani w ramach stróży nocnej, to on wszystkiemu jest winien. To on uciska poddańczą gromadę, on kombinuje przy dochodach folwarcznych przeciw właścicielowi dóbr ziemskich. Może rzecz jasna jechać na sejmik jako szlachcic, ale „w Polszcze” szlachta jest równa i równiejsza. Nieuposażony nieruchomościami niczym król Jan bez ziemi zajmie na obradach ostatnie miejsca, pośród takich jak on herbowych gołotów. Bo cóż z niego za ziemianin, skoro wyrabia na cudzym?
Dzierżawca folwarku we wsi jest ciałem obcym, bo podobnie jak przybywający okresowo do wsi najemni robotnicy rolni nie ma tu wielopokoleniowej genealogii ani mocnej sieci społecznej, nie rozumie miejscowych zwyczajów, a na cmentarzu przykościelnym nie leżą jego przodkowie. Do próżniaka czytającego fraszki Jana Kochanowskiego pod dworską lipą, o ile czytać umie, mu daleko jak diabłu do Częstochowy.
Ówczesna klasa średnia, dominująca w Polsce jedno-dwuwioskowa albo pozbawiona (chwilowo) dóbr ziemskich drobniejsza szlachta, jak i kmiecie, pracują ciężko i uczciwie. Praca na swoje konto jest cicha i sumienna, praca dla kogoś jest głośna i nieefektywna. Taką właśnie, dosłownie zabieganą szlachtę polską widzą obcokrajowcy: „cała polska szlachta pracuje bez chwili wytchnienia, dlatego nie potrafi, jak się to dzieje w innych krajach, zwłaszcza u arystokratycznych posiadaczy, przespać w błogim spokoju większej części swego życia […]”.
Ta ruchliwość, to nieustanne zatrudnienie wywiera bardzo różnorodny wpływ na ukształtowanie charakteru. Jaśniepaństwo jest „ustawicznie w ruchu, biega z miejsca na miejsce”. Nie ma czasu i pieniędzy ani na łzawe skargi, ani na rozwlekłe procesy o gruszkę na granicy. Zobaczymy ich w miastach jak gonią za groszem. Do Krakowa dostarcza dwa wozy żyta na handel pan Jan Zaborski z Ujazdowic, pokonawszy ze swymi pomocnikami sto kilometrów. W tym czasie w ich wsi gospodarstw doglądają żony.
Granice państwa są obsadzane przez taką drobną, waleczną szlachtę, która w jednej ręce trzyma pług, do pracy w polu założy przysłowiowe rękawiczki, ale w razie zbliżania się wroga, rzuca narzędzie rolnicze i chwyta broń. Pracują więc pługiem i szablą, a nie ogniem i mieczem. W podobnej sytuacji zależności od dziedzica znajdują się przeróżni dworscy służący, klamkowicze, guwernantki, ciotuchny. Gdybyśmy zapytali szlachtę dawną o to, czy nie pracuje, większość pań sióstr i panów braci zaczęłaby wodzić oczami po gontach nieswojego dworku, chować za pazuchę zrogowaciałe od kontaktu z ziemią i wodą ręce, drapać się wstydliwie za uchem. Jak wskazaliśmy, szlachta oczywiście nie nazwie pracy swej pracą, bo to domena chłopów, zwanych formalnie „pracowitymi” albo „robotnymi”. Ale magia sprawcza nie działa, nie ma stoliczka, któremu się powie: „nakryj się”. Trzeba zasuwać.
Pan umiera z przepracowania, czyli jak naprawdę wyglądało życie szlachty
Takie zabieganie może się skończyć nawet zawałem serca, jak to się przytrafiło pewnemu szlachcicowi spod Puszczy Niepołomickiej. Pan Jan Mirbach dzierżawi kilka prywatnych wsi, w tym klucz dóbr wokół Gierczyc, Mokrzyska, Targowiska oraz Kłaj koło Krakowa. Nie wiedzie mu się źle. Ma poskładany kilkunastoletni zapas zboża, a spichlerze i stodoły tak upchane, że „palec albo kij ledwie by wraził”. Jest koniec marca, czwartek, dzień jak każdy. Pan Mirbach „przyjechawszy z Kłaja (gdzie miał swoją zwyczajną rezydencję) do Gierczyc dla dyspozycji cieślom robiącym około parkanu ogrodowego”. Osady dzieli około sześciu kilometrów. W Gierczycach szlachcic ma wydać polecenia rzemieślnikom. Obiad zjada u pana Rusockiego w nieodległym Siedlcu, po czym powraca do Gierczyc. Nazajutrz od rana znów „chodził, dyspozycje, [pomiary] czynił, gości oficerów z Kłaja, kupujących siano, przyjął”. O tym wszystkim wiemy przez przypadek, bo oto wybija godzina dwunasta w południe, kiedy pan Mirbach na żołądek „i serce począwszy utyskiwać, padł u podstarościego na łóżko […] na słabość narzekając”. I tak zmarł, a przysłany wikary „już trupa dobrze wstygłego zastał”. Miejscowy pleban zapisał: „przyjechał do mojej parafii po śmierć”.
Jaśniepani Krystyna Twarowska z Twaróg, by wyżyć, musiała od dzieciństwa służyć za pasterkę po dworach w okolicy miasta Nur, a nawet u poddanego we wsi Szepietów Żaki. Dostawała za to wikt i opierunek, a nadwyżkę pracy stanowiła koszula, chustka i gorset. Po ślubie z takim samym ubożuchnym szlachcicem jak ona sama Twarowska pozostaje z dwójką dzieci na utrzymaniu: „Żyjąc w ciężkim sieroctwie moim, czasem na polu wzięłam zboża snop jeden i drugi. […] żyjąc na świecie mizernie, niczego złego [nie zrobiłam]”, jak tłumaczy się przed sądem. Okazało się jednak, że okradała swoich pracodawców, głównie z odzieży, jak panu Łuniewskiemu granatowy kontusz, pas i żupan kitajkowy.
Większość szlachty polskiej nie czuje znanego z Trylogii Sienkiewicza splendoru dworków ani korzysta ze szpalerów służby w liberii. Dumę rodową musi schować do kieszeni, żyje na miarę tego, co posiada i co jest w stanie sama wyprodukować własnymi rękoma. Spotkamy ją w każdym regionie ziem polskich. Nieobcy jest jej przednówkowy głód. Nie liczy na pochówek pod podłogą kościoła parafialnego. Ale taka szlachta płynnie niczym lód rozpuściła się w jeziorze społeczeństwa, pozostawiając w nas mocne poczucie honoru i czegoś większego niż ludowy patriotyzm lokalny.
Dr hab. Mateusz Wyżga (rocznik 1981) — historyk, wykładowca Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie. Autor książek „Chłopstwo. Historia bez krawata” (2022) i „Polska sarmacka. Historia zwykłych ludzi” (2025)