Zbadali krew morskich ptaków. Pokazuje dokładnie, gdzie jest trucizna

Rtęć wpływa na środowiska morskie na całym świecie. Jest uwalniana do oceanów głównie na skutek działalności człowieka. Chodzi zarówno o odpady przemysłowe i kopalniane, jak i spalanie węgla, który zawiera domieszkę tego metalu. Emisja rtęci do oceanów wzrosła od czasów rewolucji przemysłowej, głównie z powodu zwiększonej zawartości rtęci w atmosferze na skutek spalania węgla. Opary rtęci przemieszczają się na duże odległości za pośrednictwem wiatru i przedostają się do oceanu wraz z opadami deszczu oraz dzięki rzekom.

W środowisku morskim bakterie zamieniają związki rtęci w toksyczną metylortęć, która bioakumuluje się w rybach (szczególnie dużych, jak tuńczyk, miecznik czy makrela). Spożywanie ryb jest główną drogą narażenia ludzi na neurotoksyczne działanie rtęci. Gromadzi się ona również w tkankach ptaków morskich, które żywią się rybami i zooplanktonem.

Dotychczas ilość i rozmieszczenie rtęci w oceanach szacowane były za pomocą symulacji wykorzystujących biogeochemiczne modele komputerowe. Teraz po raz pierwszy udało się dokonać oceny opartej na biologii.

Profesor Akiko Shoji, dr Jumpei Okado z Nagoya University (Japonia) i dr Bungo Nishizawa z Japońskiej Agencji Badań i Edukacji Rybołówstwa przeprowadzili międzynarodowe badanie z udziałem 12 instytucji z czterech krajów.

Analiza została oparta na próbkach krwi pobranych od 11 215 ptaków morskich ze 108 gatunków. Przebadano 659 nowo pobranych próbek i ponad 10 556 z wcześniejszych badań. Ptaki pochodziły z regionów geograficznych całego świata i miały zróżnicowaną dietę.

Próbki krwi ptaków morskich były pobierane w okresie lęgowym, gdy wychodzą one na ląd. Stężenia rtęci we krwi dorosłych ptaków w miejscach rozrodu odzwierciedlają ich spożycie rtęci z diety w określonych obszarach oceanu w ciągu dwóch miesięcy poprzedzających pobranie próbek.

Ta metoda umożliwia dokładniejszą korelację poziomów rtęci z określonym czasem i miejscem niż inne rodzaje próbek. Ponadto pobieranie krwi powoduje minimalne szkody dla ptaków.

Jak się okazało, poziom rtęci we krwi ptaków morskich różni się w zależności od tego, jakimi gatunkami ryb się odżywiają, masy ciała ptaka oraz głębokości żerowania.

W latach 2017-2024 naukowcy pobrali próbki krwi od 659 osobników reprezentujących 10 gatunków ptaków morskich w miejscach rozrodu w Japonii, na Alasce i w Nowej Zelandii. Wysuszono i zhomogenizowano próbki, a następnie zmierzono całkowite stężenie rtęci metodą absorpcyjnej spektrometrii atomowej.

Wyniki znormalizowano do całkowitej zawartości rtęci na gram suchej masy w pełnej krwi, w celu porównania.

Naukowcy przeprowadzili również systematyczny przegląd 106 publikacji z lat 1980-2025, z których ponad 80 proc. opublikowano po 2010 roku, i przeanalizowali dane dotyczące ponad 10 556 dorosłych osobników reprezentujących 105 gatunków ptaków morskich.

Analiza wykazała, że ptaki morskie o większej masie ciała, odżywiające się rybami na wyższych poziomach troficznych (na przykład zjadających ryby, które odżywiały się innymi rybami drapieżnymi) a także zdobyczą żerującą na głębokości od 200 do 1000 metrów, mają wyższe poziomy rtęci we krwi.

Analiza statystyczna wykazała wyraźne regionalne wzorce skażenia rtęcią. Poziomy rtęci były wyższe na północnym Atlantyku, północnym Pacyfiku, południowym Pacyfiku poniżej 40 stopnia szerokości geograficznej południowej oraz na obszarach o niskiej produktywności, na co wskazuje obniżony poziom chlorofilu A, świadczący o małej liczebności glonów i sinic. Natomiast poziom rtęci był znacznie niższy w południowym Atlantyku i Oceanie Południowym.

Najbardziej narażonymi na działanie rtęci gatunkami ptaków morskich okazały się być albatrosy i burzyki.

Po porównaniu prognoz pochodzących z modelu opartego na ptakach morskich z wynikami symulacji modeli biogeochemicznych okazało się, że były one jedynie słabo skorelowane.

„Model ptaków morskich opiera się na empirycznych pomiarach organizmów i dlatego jest uważany za bardziej wiarygodny niż wartości z modeli symulacyjnych” – powiedział profesor Shoji. – „Ptaki morskie żyją w zróżnicowanych środowiskach, od stref przybrzeżnych i tropikalnych po regiony polarne. Ich zróżnicowane wzorce żerowania sprawiają, że są skutecznymi wskaźnikami globalnego stanu oceanów”.

Zdaniem autorów publikacji (DOI: 10.1016/j.scitotenv.2025.181317) zastosowana przez nich metoda może posłużyć do monitorowania poziomów rtęci i weryfikacji skuteczności międzynarodowych przepisów dotyczących jej emisji, takich jak Konwencja z Minamaty. Powinno to pomóc globalnym wysiłkom na rzecz zmniejszenia zanieczyszczenia rtęcią w ekosystemach morskich.