Bywa głośna i trudna, dlatego często chcielibyśmy ją wyeliminować. Tymczasem złość to emocja potrzebna — chroni to, co ważne, wspiera rozwój i uczy stawiania granic. Gdy nauczymy się ją rozumieć, przestaje być wrogiem, a staje się sprzymierzeńcem.
Już w kioskach „Newsweek Psychologia Dziecka Extra”
Foto: Materiały prasowe
Towarzyszenie dzieciom w przeżywaniu złości nie jest łatwe. Czasem skala jej ekspresji przerasta nasze oczekiwania. Płacz, krzyk, kopanie, gryzienie, rzucanie przedmiotami, a nawet trudności z oddychaniem. Arsenał dziecięcej złości jest szeroki, bogaty i potrafi solidnie przetestować naszą cierpliwość. Złość nie jest lubiana. Wielu dorosłych w dzieciństwie słyszało: „Uspokój się”, „Nie krzycz”, „Nie przesadzaj”. Nic więc dziwnego, że gdy nasze dziecko przeżywa złość bardzo intensywnie, rośnie w nas napięcie połączone z bezradnością. To, co może pomóc w takiej sytuacji, to świadomość, że złość dziecka nie jest przeciwko nam. Jak każda emocja ma określone zadanie do spełnienia, jest potrzebna, niesie ze sobą moc, którą warto spróbować zrozumieć.
Co mówi złość
Złość dziecka nigdy nie jest przypadkowa. Zawsze coś komunikuje, nawet jeśli robi to w sposób trudny do przyjęcia przez otoczenie. W jej centrum kryje się informacja o trudności, jaką przeżywa dziecko. Złość dziecka często pojawia się tam, gdzie ktoś, nawet nieświadomie, naruszył jego granice. Np. gdy dorosły decyduje za nie, nie daje wyboru, przerywa zabawę, zbyt szybko wkracza w jego przestrzeń lub nie respektuje dziecięcego „nie chcę”. Złość pojawia się również tam, gdzie dziecko doświadcza frustracji, gdy coś jest za trudne, trwa zbyt długo lub nie idzie po jego myśli. To emocja, która pomaga rozładować napięcie wynikające z poczucia utraty wpływu.
Kiedy dwuletni Staś zanosi się płaczem, bo mama nalała sok nie do tego kubka, w jego świecie to niezaspokojona potrzeba rodzącej się autonomii, decydowania o sobie. Kiedy czteroletnia Zofia kładzie się na podłodze, bo tata nie chce kupić jej, akurat w tym momencie, piętnastego kucyka do kolekcji, to jest to o niezgodzie na taki stan rzeczy. Gdy pięcioletni Jaś bije siostrę, która zniszczyła jego budowlę z klocków, jego złość chroni granice, krzyczy: „To moje”, „Zrobiłaś mi krzywdę”. A gdy ośmioletnia Hania rzuca pędzlem po kolejnej (jej zdaniem) nieudanej próbie namalowania wspomnienia z wakacji na lekcję plastyki i wykrzykuje nam w twarz, że „nienawidzi szkoły”, w rzeczywistości chce powiedzieć, że coś jest dla niej za trudne, że sobie nie radzi.
Złość bywa więc sposobem na poradzenie sobie z faktem, że nie wszystko zawsze idzie po naszej myśli. Z perspektywy dziecka to naruszenie bezpieczeństwa, a więc uruchomienie systemu alarmowego. Złość staje się wtedy naturalną reakcją obronną, próbą odzyskania poczucia kontroli i wpływu na rzeczywistość, która przyjmuje różne formy wyrazu, nie zawsze społecznie akceptowane.
Złość jest OK
Posłuszeństwo często bywa postrzegane jako cecha społecznie pożądana. Grzeczne dziecko to określenie, które wielu dorosłych traktuje jako komplement. Tymczasem, gdy się głębiej zastanowić, powstaje pytanie, czy jest to cecha, którą naprawdę chcielibyśmy w naszych dzieciach utrwalać? Czy raczej chcemy wychować dzieci, które potrafią zaufać sobie i zareagować, gdy coś budzi ich sprzeciw, i w razie potrzeby powiedzieć: „Nie chcę”, „Nie czuję się z tym dobrze”, „To mi się nie podoba”, „Nie zgadzam się!”. W tym kontekście złość to emocja, która jest sprzymierzeńcem i w tym tkwi jej ogromna moc. Jak ją odkryć? Przyglądając się jej pozytywnym aspektom:
1. Złość pokazuje, co jest ważne. Każda złość ma swoje źródło. Zazwyczaj pojawia się tam, gdzie dziecko doświadcza frustracji, straty wpływu albo naruszenia granic. To sygnał, że coś, co się wydarza, jest dla dziecka ważne, domaga się uwagi i uznania.
2. Złość daje energię do zmiany. To emocja o ogromnym ładunku energii. W przeciwieństwie do smutku czy lęku, które często zatrzymują, złość popycha do działania. Dzięki niej dziecko znajduje w sobie siłę, by coś zmienić, np. naprawić niesprawiedliwość, zawalczyć o swoje potrzeby.
3. Złość pomaga stawiać granice. Pojawia się, gdy coś jest nie tak, gdy granice dziecka zostały naruszone. Dzięki złości dziecko uczy się mówić „nie” i „stop”, zamiast biernie się podporządkowywać. To naturalny sposób na obronę siebie i swojego świata i pierwszy krok na drodze do budowania asertywności.
4. Złość ułatwia akceptację. Często jest pierwszym etapem godzenia się z tym, że nie wszystko da się mieć lub zmienić. Dziecko, które czegoś pragnie i spotyka się z odmową, przechodzi emocjonalny proces: najpierw złość, potem smutek, aż wreszcie akceptacja. To naturalny sposób na radzenie sobie z frustracją.
Jak wspierać dzieci w wyrażaniu złości
By zrozumieć, dlaczego dzieci tak silnie reagują, bardzo pomaga uświadomienie sobie, że struktury w mózgu odpowiedzialne za logiczne myślenie, planowanie, przewidywanie skutków działań i regulowanie emocji — dojrzewają bardzo powoli, aż do wczesnej dorosłości. Oznacza to, że dzieci nie potrafią jeszcze w pełni panować nad swoimi emocjami. Nawet jeśli bardzo by chciały, nie mają jeszcze możliwości, aby zatrzymać się, odetchnąć i pomyśleć logicznie. Ich „trudne” zachowanie to efekt działania emocjonalnej części mózgu, która przejmuje stery, ciało jest napięte, serce bije szybciej, a rozsądek po prostu się wyłącza. W takich chwilach dzieci działają automatycznie. Ich reakcje są instynktowne, szybkie i nieprzemyślane. Gdy dziecko krzyczy, rzuca zabawką lub ucieka, nie kalkuluje, jak jego zachowanie zostanie odebrane. To automatyczna, fizjologiczna odpowiedź organizmu, tyle że dziecko nie ma jeszcze zdolności, by złapać ten moment i zatrzymać lawinę emocji. Dlatego tak ważna jest rola dorosłych. Dziecko nie potrzebuje w tym momencie kar ani pouczeń, lecz dorosłego, który stanie się dla niego kotwicą, bezpieczną bazą i który pomoże przejść przez trudne chwile.
Kiedy więc rozumiemy, że złość dziecka jest informacją o jego potrzebach i trudnościach, łatwiej nam zachować spokój i spojrzeć na jego emocje z większą empatią. Wtedy zamiast chęci ich zatrzymania pojawia się potrzeba wsparcia dziecka w radzeniu sobie z tym, co czuje. Aby jednak to zrobić skutecznie, najpierw musimy zadbać o własny spokój i pokłady cierpliwości. Dzieci regulują się przez kontakt z dorosłym. Kiedy dziecko się złości, a my w odpowiedzi krzyczymy, dolewamy oliwy do ognia. Tu potrzebne są przede wszystkim nasze opanowanie i spokój, które pomagają dziecku wyregulować jego układ nerwowy. Spróbujmy wtedy zatrzymać się, wziąć oddech, pomyśleć o tym, że nasze dziecko potrzebuje pomocy.
Uczenie dzieci wyrażania złości to proces, który wymaga od nas, rodziców, cierpliwości oraz mnóstwa prób i błędów, by wspólnie znaleźć sposoby na radzenie sobie w trudnych momentach. W tej drodze może pomagać przekonanie, że złość dziecka nie jest naszym wrogiem. Jest ważną informacją, która chce być usłyszana. Dopuśćmy ją do głosu, wysłuchajmy, spróbujmy zrozumieć, a nie będzie musiała krzyczeć.
Urszula Młodnicka — psycholożka dziecięca, autorka wspierających książek dla dzieci: bestsellerowej serii o Pinku i premierowej serii o Titku. Opowiada tam dzieciom to, co sama chciałaby usłyszeć, będąc w ich wieku. I pomaga rodzicom, chcącym wesprzeć swoje dzieci w budowaniu poczucia własnej wartości i pewności siebie
