Starożytni Grecy mówili o niej Gaja, Rzymianie – Terra Mater, Słowianie – Mokosz. W dniu imienin Gai – 22 kwietnia – po raz 55. obchodziliśmy Światowy Dzień Ziemi, najważniejsze międzynarodowe święto ekologiczne.
Hasło tegorocznych obchodów: „Nasza moc, nasza planeta”, a ich ambasadorką została Antonique Smith, nominowana do nagrody Grammy piosenkarka, aktorka, ale też współzałożycielka i dyrektorka generalna organizacji klimatycznej Climate Revival. Jej występ podczas głównego akcentu tegorocznego Dnia Ziemi w USA, wielkiego wydarzenia na nowojorskim Times Square, prowadził Jarvis Smith. Radykalny ekowojownik, jak sam o sobie mówi, brytyjski pionier zrównoważonego rozwoju, współzałożyciel „My Green Pod”, największego brytyjskiego magazynu o etycznym życiu. Podczas uroczystości uhonorowano liderów rdzennej ludności walczących o zachowanie bioróżnorodności w Boliwii, Kolumbii i Zambii, w tym laureatów Equator Prize, przyznawanej przez UNDP, agendę ONZ ds. rozwoju.
Ale w tym roku radośnie nie jest.
Smutny Dzień Ziemi
Ochrona klimatu i środowiska nie jest dziś priorytetem rządów. Świat robi krok wstecz w porównaniu z zamierzeniami z takim trudem wynegocjowanego porozumienia paryskiego. Europa wycofuje się rakiem z założeń Zielonego Ładu, a prezydent Donald Trump wyruszył na otwartą wojnę z ochroną środowiska i klimatu. Już pierwszego dnia prezydentury wycofał USA z porozumienia paryskiego, rozmontowuje NOAA, największą na świecie rządową agencję meteorologiczno-klimatyczną, zwalnia setki pracowników EPA, amerykańskiej agencji ochrony środowiska, anulował 27 mld dol. grantów, które poprzednia administracja przyznała na rzecz ochrony klimatu w ramach Greenhouse Gas Reduction Fund (funduszu na rzecz redukcji gazów cieplarnianych). Tegoroczna celebracja Dnia Ziemi przebiega więc raczej w atmosferze pierwszych, dość burzliwych obchodów tego ekologicznego święta z 1970 r. Zorganizowano je po wielkiej katastrofie ekologicznej, gdy w styczniu 1969 r. w wyniku wybuchu na platformie wydobywczej firmy Union Oil w pobliżu miasta Santa Barbara w Kalifornii w ciągu 10 dni rozlało się 80-100 tys. baryłek ropy naftowej. Śmierć tysięcy ptaków i morskich stworzeń wstrząsnęła krajem.
Na amerykańskich uczelniach w tamtym czasie już wrzało, chociaż z innych przyczyn. Młodych Amerykanów rozbudziły politycznie protesty przeciwko wojnie w Wietnamie. Walczący przeciwko degradacji środowiska naturalnego Gaylord Nelson, demokratyczny senator z Wisconsin, postanowił wykorzystać momentum i rozszerzyć aktywizację studentów do zaangażowania ich w działania na rzecz ochrony środowiska. Tak narodził się pomysł Dnia Ziemi.
Osiem miesięcy później, 22 kwietnia 1970 r., dzięki wielkiej akcji mobilizacyjnej, którą Nelson zorganizował z aktywistą i świeżo upieczonym absolwentem Stanfordu Denisem Hayesem, miliony uczniów i studentów zamiast na zajęcia wyszło na ulice miast. W całych Stanach zebrało się ich 20 mln. Tego dnia nawet Kongres zawiesił obrady, aby politycy mogli uczestniczyć w wydarzeniach z okazji Dnia Ziemi w swoich okręgach. Współczesny amerykański ruch ekologiczny, który tak oto się narodził, w kolejnych latach doprowadził do uchwalenia pierwszych ustaw chroniących środowisko: Clean Water Act i Clean Air Act.
W 1969 r. z inicjatywą obchodów Dnia Ziemi na konferencji UNESCO dotyczącej środowiska naturalnego wystąpił też amerykański działacz pokojowy i ekolog John McConnell (znany m.in. jako twórca flagi Ziemi, inspirowanej pierwszym zdjęciem planety wykonanym z kosmosu). Pierwszym w historii miastem, które rok później zorganizowało obchody nowego święta 21 marca – w czasie równonocy wiosennej – było San Francisco.
Globalny wymiar urodziny Ziemi osiągnęły dopiero w 1990 r., mobilizując 200 mln ludzi w 141 państwach. Dwie dekady później, w 2009 r., Zgromadzenie Ogólne ONZ oficjalnie ogłosiło 22 kwietnia Międzynarodowym Dniem Matki Ziemi. Pod egidą ONZ po raz pierwszy świętowano go w 2010 r. W tym roku międzynarodowa sieć Earth Day Network liczyła, że w akcje związane z Dniem Ziemi włączy się nawet miliard osób.
Uratować planetę
Prawo do nieskażonego powietrza, wody zdatnej do picia i czystej przyrody w wielu krajach stało się już na serio sprawą życia i śmierci, być albo nie być lokalnych społeczności. Według szacunków ONZ 2 mld ludzi, czyli co czwarty mieszkaniec Ziemi, nie ma dostępu do bezpiecznej wody pitnej, a w ciągu najbliższych 25 lat zmierzy się z jej deficytem ponad połowa światowej populacji. Według WHO większość ludzi na świecie oddycha skażonym powietrzem, a 7 mln co roku z tego powodu umiera. Ludzie cierpią też z powodu zmian klimatycznych – powodzi, gwałtownych opadów i wichur, suszy i pustynnienia rozległych obszarów Ziemi.
Coraz bardziej oczywiste staje się to także w Polsce. Według Europejskiej Agencji Środowiska jesteśmy krajem z najmniejszymi zasobami wodnymi w całej Unii, polskie miasta przodują w europejskich rankingach smogu, a co do czystej przyrody, no cóż, wystarczy wyjechać w weekend w podmiejskie lasy – prędzej niż pierwsze ślady wiosny dostrzeżemy puszki po piwie, plastikowe butelki, opakowania po chipsach i batonach, nie mówiąc już o porzuconych przy drogach torbach śmieci czy wrakach sprzętu AGD.
W ekologicznym rankingu Environmental Performance Index, oceniającym 58 wskaźników, takich jak: jakość powietrza, wody, lasów, bioróżnorodność, emisja gazów cieplarnianych, gospodarka odpadami, zmiany klimatu oraz żywotność ekosystemów, pomagającym ocenić postępy krajów w kwestii ochrony środowiska, Polska jest na 20. miejscu.
Na czele państw, które podejmują znaczące kroki w kierunku zrównoważonego rozwoju, od łagodzenia zmiany klimatu i zanieczyszczenia powietrza, przez gospodarkę odpadami, zrównoważone rybołówstwo i rolnictwo, po przeciwdziałanie wylesianiu i ochronę różnorodności biologicznej, stoją Estonia, Luksemburg i Niemcy.
W Polsce Dzień Ziemi to przede wszystkim domena organizacji pozarządowych. To dla nich okazja, by pochwalić się wynikami swoich prac i szerszej edukacji ekologicznej. Nic więc dziwnego, że to właśnie one oraz samorządy, uczelnie, szkoły i lokalne stowarzyszenia wiodą prym w organizacji konferencji, warsztatów, różnego rodzaju ekologicznych eventów.
Aktywiści zebrali dla marszałka Szymona Hołowni 100 tys. podpisów potrzebnych, by projekt ustawy o przyznaniu osobowości prawnej Odrze trafił pod obrady Sejmu. Projekt przygotowany w ramach inicjatywy obywatelskiej zakłada, że Odra byłaby reprezentowana przez 15-osobowy komitet ekspertów, którzy mogliby skutecznie egzekwować przepisy dotyczące jej ochrony. Pomysł nawiązuje do międzynarodowego ruchu Rights of Nature, który apeluje o uznanie elementów przyrody za podmioty prawne, tak jak to się dzieje np. w przypadku korporacji. Takie rozwiązania obowiązują już w stosunku do rzek i cennych obszarów przyrody, np. w Nowej Zelandii, Kanadzie, Indiach, Kolumbii, Hiszpanii i Albanii. Projekt polskiej ustawy poparło wielu naukowców oraz znane osoby publiczne, w tym np. Olga Tokarczuk, Maciej Stuhr czy Martyna Wojciechowska. Jeśli poprą go także posłanki i posłowie, Polska ma szansę wejść do pionierskiego grona krajów strażników praw natury.
