Czy warto być fair wobec innych? Walczyć o równość? To moralne dylematy, które mają także zwierzęta. Również te dzikie — jak dowodzą najnowsze badania.
W klatkach przylegających do laboratorium wiedeńskiego Uniwersytetu Medycyny Weterynaryjnej krążą dwa potężne wilki. Zbliżają się do dziwnego urządzenia zainstalowanego przy jednej ze ścian. Składa się ono z przycisku i pudełka stojącego już poza klatką. Wilki węszą, aż w końcu jeden naciska przycisk. Z pudełka wylatuje smakołyk! Drugi wilk już wie, co ma robić — naciska łapą na takie samo urządzenie u siebie i też dostaje smakołyk. Potem jednak sytuacja się zmienia. Jeden wilk wciąż dostaje nagrodę po przyciśnięciu guzika, a drugi naciska, naciska i nic. Nie ma nagrody. Wilk popatruje na drugiego, który wciąż ma szczęście, wreszcie ze złości rzuca się na swój przycisk i niszczy go. Nic dziwnego, to przecież jawna niesprawiedliwość!
Newsweek Nauka, szukaj w kioskach i na Literia.pl
Foto: Materiały prasowe
Czy to możliwe, by wilk faktycznie czuł się niesprawiedliwie potraktowany? Dr Jennifer Essler, która przeprowadzała eksperyment, jest przekonana, że to było źródło frustracji wilka. Przyznaje jednak, że zachowanie zwierzęcia jest dla niej sporym zaskoczeniem, bo do niedawna uznawano, że pojęcie sprawiedliwości i równego traktowania rozumie tylko człowiek. Teraz okazuje się, że wcale nie mamy monopolu na cierpienia z powodu niesprawiedliwości. Badacze z Wiednia, światowi specjaliści w zakresie psychologii zwierząt, pokazują, że to cecha obecna u wielu z nich i leżąca u podłoża poczucia moralności.
Robert Bayer
Foto: Robert Bayer / Newsweek_redakcja_zrodlo
Kiedy dr Essler rozpoczynała badanie, którego wyniki publikuje najnowszy numer naukowego periodyku „Current Biology”, wiedziała już, że podobnie na niesprawiedliwość reagują psy. Dowiodła tego dr Friederike Range, koleżanka z tej samej wiedeńskiej uczelni, która prosiła psy o podanie łapy. Za wykonanie polecenia rozdawała nagrody: kawałek pysznej kiełbaski albo chleba. Niektóre psy nie dostawały jednak żadnego przysmaku. Okazało się, że zwierzęta, które parę razy z rzędu dostały gorszą nagrodę, w końcu rezygnowały z podawania łapy. Ostentacyjnie drapały i skakały, domagając się nagrody, albo odchodziły, pokazując swoje oburzenie. Co ciekawe, zwierzęta bez problemu podawały łapę, nie oczekując żadnej nagrody, kiedy były z badaczami same. Reagowały złością i rozdrażnieniem wyłącznie wtedy, kiedy widziały, że inny pies za to samo dostaje przysmak.
Naukowcy twierdzili wówczas, że psom nie jest obce poczucie nierówności, bo od tak długiego czasu żyją z człowiekiem, że zdołały podpatrzeć to zachowanie u nas i je przyswoić. Czy tak było rzeczywiście, postanowiła sprawdzić dr Essler. Dlatego eksperyment przeprowadziła z wilkami — nieudomowionymi przodkami psów. Kiedy stało się jasne, że wilki reagują zdenerwowaniem i odmową współpracy na widok niesprawiedliwości, naukowcy zrozumieli, że to nie od człowieka psy zyskały umiejętność rozumienia tego złożonego pojęcia. Cecha ta jest dużo starsza. — Nie wyewoluowała oddzielnie u psów i wilków. Raczej pojawiła się wcześniej, zanim te dwa gatunki się rozdzieliły — mówi dr Essler dla BBC.
W trakcie eksperymentu badacze zaobserwowali też drobne różnice w reakcjach wilków zależne od tego, jakie miejsce zajmowały one w hierarchii stada. — Im wyżej w hierarchii był dany wilk, tym gorzej reagował na niesprawiedliwość wobec niego — opowiada dr Essler. Dla porównania dr Essler przeprowadziła identyczne eksperymenty z psami — one również miały naciskać przycisk i jeden dostawał przysmak, a drugi nie. Okazało się, że psy w porównaniu ze swoimi dzikimi kuzynami są odporniejsze na traktowanie nie fair. Nawet jeśli nie dostawały nagrody, i tak naciskały przycisk, licząc na nagrodę. Jak sądzi dr Essler, prawdopodobnie wynika to właśnie z długiego obcowania z ludźmi — psy zdążyły się przyzwyczaić do ostatniego miejsca w hierarchii ludzkiego stada i wielokrotnie doświadczały niesprawiedliwego traktowania.
Naukowcy nie wiedzą jeszcze do końca, co się dokładnie dzieje w umysłach psów i wilków, gdy czują się traktowane nie fair. Czy pies ma świadomość, że powinien być traktowany tak samo jak jego partner w eksperymencie? Czy rozumie pojęcie sprawiedliwości? A może kieruje nim tylko zwykła zazdrość? Zdaniem dr Range, ta prymitywna potrzeba równego traktowania być może jest początkiem ewolucji czegoś o wiele bardziej skomplikowanego — zdolności do współdziałania i dzielenia się dobrami.
To, że poczucie sprawiedliwości ewoluuje, widać u zwierząt nam bliższych, np. małp. One już nie tylko dostrzegają, że same są traktowane gorzej od towarzyszek, ale też odwrotnie — są w stanie wczuć się w rolę tych, które są traktowane niesprawiedliwie. Naukowcy dowiedli tego, przeprowadzając w amerykańskim Yerkes National Primate Research Center głośny eksperyment z udziałem małpek kapucynek. Był on podobny do badania z udziałem psów i wilków. Kapucynki miały wrzucać piłeczkę do kosza, a za każdy celny rzut dostawały nagrodę. Problem tylko w tym, że niektóre z nich dostawały nagrodę mniej atrakcyjną — kawałek ogórka, a niektóre, losowo wybrane, za tę samą rzecz dostawały pyszne słodkie winogrono. Kiedy te gorzej potraktowane kapucynki orientowały się, że ich koleżanki za identyczną zasługę dostają lepszą nagrodę, podobnie jak psy i wilki popadały w złość i odmawiały wykonywania zadania. Ale te, które dostawały winogrona, dalej grały w tę grę, nie dostrzegając frustracji koleżanek i zgarniając smakołyki.
W kolejnym etapie tego eksperymentu naukowcy badali szympansy. Również i one orientowały się szybko, że nagroda za to samo zadanie jest niesprawiedliwa. Jednak ku zaskoczeniu naukowców to nie poszkodowane szympansy, dostające kawałek ogórka, odmawiały wykonywania zadania, ale te, które dostawały winogrona. Poczucie niesprawiedliwego potraktowania kolegów było w nich tak silne, że nie były w stanie przełknąć nagrody. To zdaniem naukowców oznacza, że u szympansów obecna jest nie tylko egoistyczna chęć dostania takiej samej nagrody, jaką otrzymują towarzysze, ale także wypływająca z empatii potrzeba, żeby inni nie byli poszkodowani.
Tezę potwierdził w badaniach prof. Frans de Waal, słynny prymatolog z amerykańskiego Emory University. Sprawdzał, jak szympansy reagują na grę zwaną Ultimatum, używaną przez psychologów do badania u ludzi poczucia sprawiedliwości i zdolności do dzielenia się z innymi. Do eksperymentu wziął szympansy i dzieci w wieku 2-7 lat. Dobrał je w pary (szympans z szympansem, dziecko z dzieckiem). Jedno z pary miało podejść do badaczy i wziąć od nich jeden z dwóch żetonów. Jeden żeton uprawniał do odebrania równej nagrody dla obu partnerów w parze, drugi dawał nagrodę tylko jednemu. Dziecko lub zwierzę, które wybrało żeton, musiało przekazać go swojemu partnerowi, a ten dopiero mógł podejść i wymienić go na nagrodę (w przypadku dzieci były to atrakcyjne naklejki, a szympansów — smakołyk). Co się okazało? Zarówno dzieci, jak i szympansy, kiedy wybierały żeton uprawniający tylko do jednej nagrody, solidarnie dzieliły się po połowie ze swoim partnerem, choć wcale nie musiały tego robić. Współpraca okazała się dla nich ważniejsza od samolubnej korzyści.
Zdaniem prof. de Waala, wrażliwość na sprawiedliwy podział dóbr i bycie fair wobec towarzyszy można określić jako podwaliny moralności, tej samej, która ludziom pozwala odróżnić dobro od zła. Zwierzęta także to potrafią, przynajmniej niektóre. Tropieniem tych przejawów moralnego kompasu u różnych gatunków zwierząt zajmuje się od lat prof. Marc Bekoff z University of Colorado w Boulder, autor kontrowersyjnej książki „Wild Justice” („Dzika sprawiedliwość”). Uważa on, że mózg wszystkich ssaków jest niejako zaprogramowany do odróżniania dobra od zła, a ta umiejętność jest „społecznym klejem”, który pozwala zwierzęcym społecznościom żyć razem.
Prof. Bekoff w swojej książce wymienia wiele gatunków zwierząt, które mają tę zdolność. — Oczywiście, moralne niuanse bywają odmienne u różnych gatunków, podobnie jak różnią się w ludzkich społecznościach, ale bez wątpienia istnieją — mówił prof. Bekoff w „The Telegraph” przy okazji premiery „Dzikiej sprawiedliwości”. Jako przykład prof. Bekoff podaje niezwykłe zachowanie wilków. Mimo ścisłej hierarchii w stadzie potrafią one bawić się w zadziwiający sposób — osobniki stojące najwyżej zaczynają udawać te z dolnych szczebli społecznej drabiny w wilczym stadzie, czołgają się, pokazując zależność, dają się nawet gryźć tym na co dzień mniej ważnym od siebie. Tak jakby chciały wynagrodzić tym gorszym niższą pozycję w grupie. Kiedy same ugryzą zbyt mocno, robią coś, co prof. Bekoff interpretuje jako przeprosiny — liżą i przybierają pozycję oznaczającą podporządkowanie. — Bez istnienia moralnego kodu w umysłach tych zwierząt takie zachowanie nie byłoby możliwe — twierdzi prof. Bekoff.
Podobnie jest zresztą u innych przedstawicieli psowatych — u kojotów. Kiedy w zabawie jedno młode ugryzie drugie zbyt mocno, inne odrzucają go i przestają się z nim bawić. Jak zaobserwował prof. Bekoff, u tych odrzuconych występuje cztery-pięć razy wyższa śmiertelność niż u trzymających się razem i stosujących do norm moralnych.
Te pierwsze przejawy moralności najłatwiej nam zaobserwować i zinterpretować u naszych najbliższych kuzynów — naczelnych. Jak opowiada dr Berkoff w swojej książce, w stadzie szympansów w Centre for Great Apes na Florydzie żyje jedyny znany badaczom szympans z porażeniem mózgowym. Zwierzak jest z tego powodu fizycznie i umysłowo upośledzony. Pracownicy centrum wielokrotnie obserwowali, że osobnik ten rzadziej bywa obiektem agresji ze strony starszych samców, a jeśli któremuś zdarzy się go ugryźć, inne reagują na to ostro, np. krzykiem odganiając agresora poza grupę.
Kara to nieodłączny element uczenia młodych zasad moralnych. Prof. de Waal wielokrotnie obserwował to u szympansów i makaków. U tych drugich takim sposobem na przywołanie do porządku młodego zwierzaka, kiedy zaczyna on zbytnio brykać i np. rzuca się na kolegów, jest ugryzienie go w palec przez matkę. To szybko uczy małe makaki stosowania się do norm społecznych i rozróżniania, co jest dobre, a co złe.
A to ewidentnie oznacza, że poczucie sprawiedliwości nie jest naszym wynalazkiem. To nasze dziedzictwo po zwierzęcych przodkach.